Một chỉ thị hành chánh của Ban Bí Thư CSVN thúc đẩy “khẩn trương” sáp nhập thôn, nhưng phía sau những con số tinh giản đó lại là những xáo trộn âm thầm trong đời sống người dân, nơi mà mọi thay đổi không hề đơn giản như những gì ghi trên giấy tờ…
Ngày 30 tháng 4 năm 2026, tại Hà Nội, ông Trần Cẩm Tú, trong vai trò Thường trực Ban Bí thư CSVN, đã ký ban hành Kết luận số 27 về tình hình các địa phương của Việt Nam trong quý I và phương hướng nhiệm vụ quý II năm 2026. Nội dung đáng chú ý là yêu cầu “khẩn trương hoàn thành việc sắp xếp tổ dân phố, thôn, bản” trên phạm vi toàn quốc.
Theo kết luận này, việc sắp xếp không chỉ dừng lại ở chuyện tổ chức lại các đơn vị dân cư cấp cơ sở, mà còn gắn liền với chủ trương tinh giản bộ máy, sắp xếp lại các đơn vị sự nghiệp công lập, đồng thời thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong thời gian sắp tới.
Thật ra, đây không phải là chuyện bất ngờ. Trước đó, từ giữa tháng 4 năm 2026, phía chính quyền trung ương đã giao cho Bộ Nội vụ nghiên cứu và đề xuất phương án sắp xếp lại thôn, tổ dân phố trên toàn quốc, với thời hạn hoàn tất trong quý II năm 2026. Theo định hướng được đưa ra, việc sắp xếp sẽ đi theo hướng giảm đầu mối, thu gọn số lượng, tùy theo quy mô từng địa phương, với mục tiêu nâng cao hiệu quả quản trị ở cấp cơ sở.
Nghe qua thì rất hợp lý. Tinh giản bộ máy, giảm bớt đầu mối, tăng hiệu quả điều hành, những khẩu hiệu này đã được lặp đi lặp lại suốt nhiều năm nay. Nhưng thực tế ở cấp cơ sở lại không vận hành theo những câu chữ trơn tru đó.
Việc sáp nhập thôn, tổ dân phố đồng nghĩa với việc một số lượng không nhỏ những người làm việc không chuyên trách sẽ bị cắt giảm hoặc thay đổi vị trí. Những người từng giữ vai trò trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, vốn được xem như “cánh tay nối dài” của chính quyền địa phương, nay đứng trước nguy cơ mất đi khoản thu nhập vốn đã rất khiêm tốn. Chính sách hỗ trợ thì vẫn còn trong giai đoạn nghiên cứu, hoàn chỉnh, trong khi đời sống thực tế của họ thì không thể chờ các văn bản ban hành.
Ở chiều ngược lại, người dân Việt Nam, những người được nói là sẽ hưởng lợi từ việc tinh giản, lại phải đối diện với một thực tế khác. Địa bàn quản lý trở nên rộng hơn, khoảng cách để giải quyết thủ tục xa hơn, và tiếng nói cá nhân cũng trở nên nhỏ bé hơn trong một đơn vị hành chánh lớn hơn. Một tổ dân phố bị ghép lại không tự nhiên biến thành một cộng đồng gắn bó; nó chỉ đơn giản là một đơn vị lớn hơn, nơi trách nhiệm dễ bị phân tán và quyền lợi dễ bị hòa lẫn.
Kết luận cũng yêu cầu các bí thư tỉnh, thành “chịu trách nhiệm trực tiếp” trong việc triển khai và xử lý các vấn đề phát sinh tại địa phương. Nghe thì rất cứng rắn, nhưng câu hỏi đặt ra là trách nhiệm đó sẽ được đo lường bằng cách nào? Là bằng tiến độ hoàn tất trên báo cáo, hay bằng mức độ ổn định thật sự trong đời sống người dân sau khi sáp nhập?
Một chi tiết khác đáng chú ý là việc sắp xếp thôn, tổ dân phố được tiến hành song song với yêu cầu xử lý tài sản công dư thừa, các trụ sở bỏ trống, và những dự án còn tồn đọng trong quý II năm 2026. Điều này cho thấy đây không chỉ là câu chuyện tổ chức lại dân cư, mà là một cuộc tái cấu trúc toàn diện bộ máy ở cấp cơ sở, nơi mà mỗi thay đổi hành chánh đều có thể kéo theo những biến động xã hội sâu rộng.
Trên lý thuyết, việc cả nước có hơn 90.000 thôn, tổ dân phố và cần sắp xếp lại để phù hợp với tình hình mới là một bài toán quản lý có lý lẽ của nó. Nhưng trên thực tế, mỗi con số đó là một cộng đồng cụ thể, là mạng lưới quan hệ xã hội chằng chịt, là không gian sinh sống của người dân. Khi bị gom lại bằng mệnh lệnh hành chánh, những yếu tố vô hình đó không biến mất, mà chỉ trở nên khó kiểm soát hơn.
Kết luận cũng nhấn mạnh yêu cầu phải quan tâm đến đời sống người dân, đặc biệt trong các dịp lễ lớn và đối với các thành phần yếu thế. Nhưng chính tại điểm này, khoảng cách giữa lời nói và thực tế lại lộ ra rõ ràng. Khi bộ máy được thu gọn để gọi là “hiệu quả hơn”, thì người dân thường lại phải tự xoay xở với sự thiếu hụt dịch vụ, sự xa cách trong quản lý, và sự mập mờ trong trách nhiệm.
Nói cho cùng, cải cách hành chánh nếu không đi kèm với cải thiện thực chất về quyền lợi và dịch vụ công, thì rất dễ biến thành một trò chơi con số: giảm bao nhiêu đầu mối, cắt bao nhiêu nhân sự, sáp nhập bao nhiêu đơn vị. Nhưng những con số đó không trả lời được một câu hỏi quan trọng hơn nhiều: đời sống của người dân có khá hơn hay không.
Và đó mới là điều mà mọi chỉ thị, nghị quyết hay kết luận cần phải trả lời, chứ không phải chỉ là hoàn thành cho kịp thời hạn của một bản báo cáo theo quý.
NGƯỜI QUAN SÁT
