Việt Nam nhận một cáo buộc thương mại từ Đài Loan tưởng như thuần túy kỹ thuật lại đang nhanh chóng trở thành vấn đề uy tín quốc gia, khi chuyện nông sản “đội lốt” có nguy cơ kéo theo cả ngành xuất cảng vào vòng nghi ngờ…
Ngày 29 tháng 4 năm 2026, tại Đài Bắc, ông Trần Tuấn Quý, Bộ trưởng Nông nghiệp Đài Loan, công bố một loạt biện pháp nhằm siết chặt việc kiểm soát nhập cảng nông sản, sau khi cơ quan này phát giác dấu hiệu “rửa nguồn gốc xuất xứ” đối với một số mặt hàng rau củ. Theo tin từ tờ The Guardian và BBC đăng tải, các sản phẩm như cải thảo và nấm hương bị nghi đã được đưa sang Việt Nam để đóng gói lại, dán nhãn mới, rồi xuất sang Đài Loan dưới danh nghĩa hàng Việt Nam, trong khi nguồn gốc thực sự lại từ Trung Quốc.
Cũng trong ngày đó, ông Trần cho biết Bộ Nông nghiệp Đài Loan sẽ áp dụng cả biện pháp kỹ thuật, trong đó có việc dùng hình ảnh chụp từ trên không để khảo sát các vùng sản xuất tại Việt Nam nhằm xác định năng lực thực sự. Ông nói rõ: nếu lượng hàng xuất sang Đài Loan vượt quá khả năng sản xuất thực tế, thì cần phải có biện pháp xử lý. Đây là một bước đi hiếm thấy, cho thấy mức độ nghi ngờ đã vượt khỏi phạm vi kiểm tra thông thường, chuyển sang mức giám sát có hệ thống.
Cùng quan điểm, bà Khâu Nghị Oánh, một dân biểu thuộc đảng Dân Tiến, đưa ra chi tiết gây chú ý: giấy chứng nhận xuất xứ của Việt Nam có thể được mua với giá khoảng 13.000 Đài tệ, tức hơn 400 Mỹ kim. Trong khi đó, lợi nhuận từ mỗi container hàng có thể lên tới 200.000 đến 500.000 Đài tệ. Nếu điều này là đúng, thì vấn đề không còn là nghi vấn thương mại đơn thuần, mà là dấu hiệu của một chuỗi lợi ích có tổ chức, nơi giấy tờ hợp pháp bị biến thành công cụ hợp thức hóa hàng hóa.
Từ lâu, Đài Loan đã áp dụng các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt đối với nông sản Trung Quốc, với hơn một ngàn mặt hàng bị cấm nhập cảng. Quyết định này không chỉ xuất phát từ yếu tố kinh tế mà còn gắn liền với bối cảnh chính trị căng thẳng giữa Bắc Kinh và Đài Bắc. Vì vậy, việc các doanh nghiệp Trung Quốc tìm cách “đi đường vòng” qua Việt Nam không phải là chuyện lạ. Điều đáng nói là Việt Nam, trong vai trò một điểm trung chuyển, lại bị đặt vào vị trí hết sức nhạy cảm: hoặc là bị lợi dụng, hoặc là tham gia một cách lỏng lẻo kiểm soát, thậm chí có thể dung túng.
Ở phương diện chính thức, phía Việt Nam chưa đưa ra kết luận nào về các cáo buộc này. Tuy nhiên, trong thương mại quốc tế, uy tín không được xây dựng bằng lời nói, mà bằng khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng. Khi một quốc gia bị nghi ngờ là nơi trung chuyển cho hành vi gian lận xuất xứ, thì thiệt hại không chỉ dừng lại ở một vài lô hàng, mà có thể lan ra toàn bộ hệ thống xuất cảng.
Điều đáng lo hơn nữa là hiệu ứng dây chuyền. Nếu Đài Loan tăng cường kiểm soát nông sản từ Việt Nam, thì các thị trường khác hoàn toàn có thể áp dụng biện pháp tương tự. Khi đó, những doanh nghiệp làm ăn đàng hoàng sẽ là bên chịu thiệt trước tiên: chi phí kiểm định tăng cao, thời gian thông quan kéo dài, nguy cơ mất hợp đồng. Một hành vi gian lận, nếu có thật, không chỉ mang lợi cho một nhóm nhỏ, mà có thể kéo cả ngành nông nghiệp vào vòng nghi ngờ.
Ở cấp chính sách, câu hỏi đặt ra là hệ thống kiểm soát xuất xứ của Việt Nam đang vận hành ra sao. Nếu giấy chứng nhận có thể bị mua bán dễ dàng như cáo buộc, thì đây không còn là một sơ hở kỹ thuật, mà là vấn đề thuộc về cơ chế. Và khi cơ chế bị đặt dấu hỏi, thì mọi nỗ lực quảng bá như “nông sản sạch”, “truy xuất nguồn gốc” hay “đạt tiêu chuẩn quốc tế” đều có nguy cơ trở thành khẩu hiệu suông.
Không thể phủ nhận Việt Nam đang có vị trí địa lý thuận lợi để trở thành một trung tâm trung chuyển trong khu vực. Nhưng lợi thế đó chỉ có ý nghĩa khi đi kèm với sự minh bạch và trách nhiệm. Nếu bị biến thành nơi “rửa nguồn” cho hàng hóa bị cấm, thì lợi thế đó sẽ nhanh chóng trở thành gánh nặng, không chỉ về kinh tế mà còn về uy tín quốc gia.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng mang màu sắc chính trị, mỗi lô hàng xuất cảng không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn là một lời cam kết về độ tin cậy. Và nếu những cáo buộc từ phía Đài Loan là có cơ sở, thì vấn đề không dừng lại ở việc xử lý một vài doanh nghiệp vi phạm. Nó đòi hỏi một câu trả lời rõ ràng hơn từ phía quản lý: Việt Nam muốn trở thành một mắt xích đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng toàn cầu, hay chỉ là một trạm trung chuyển bị lợi dụng.
NGƯỜI QUAN SÁT
