Cuộc đối đầu giữa những tập đoàn kỹ nghệ hàng đầu thế giới và chính quyền tiểu bang California đang ngày càng căng thẳng, sau khi Google, Meta và TikTok đồng loạt đệ đơn kiện nhằm ngăn chặn một đạo luật hạn chế những tính năng có nguy cơ gây nghiện trên mạng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi. Đằng sau vụ kiện là cuộc tranh luận gay gắt về quyền tự do trên Internet, trách nhiệm của các công ty kỹ nghệ và bổn phận bảo vệ thế hệ trẻ…
Ba tập đoàn kỹ nghệ hàng đầu thế giới gồm Google, Meta và TikTok vừa đồng loạt khởi kiện chính quyền tiểu bang California, Hoa Kỳ, nhằm ngăn chặn một đạo luật mới hạn chế những tính năng trên mạng xã hội bị xem là có nguy cơ gây nghiện đối với trẻ em dưới 16 tuổi. Các đơn kiện được đệ trình hôm thứ Tư, ngày 4/11/2026, tại những tòa án liên bang ở San Francisco, Los Angeles và San Jose. Các công ty lập luận rằng đạo luật này vi phạm quyền tự do ngôn luận được Hiến pháp Hoa Kỳ bảo vệ, đồng thời can thiệp quá sâu vào quyền quản trị và phân phối nội dung của những nền tảng trực tuyến. Trong khi đó, chính quyền California khẳng định đạo luật được ban hành nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần và sự an toàn của trẻ em trước những nguy cơ ngày càng gia tăng từ mạng xã hội.
Theo hãng thông tấn Reuters ngày 5/11/2026, đạo luật gây nhiều tranh cãi này mang tên Assembly Bill 1709, gọi tắt là AB 1709, được Thống đốc California Gavin Newsom ký ban hành ngày 10/9/2026. Đạo luật dự trù bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, trừ phi bị tòa án đình chỉ hoặc tuyên bố vô hiệu. Nội dung quan trọng nhất của đạo luật là cấm các nền tảng mạng xã hội cung cấp cho người sử dụng dưới 16 tuổi những tính năng bị xem là có khả năng khai thác tâm lý và thúc đẩy thói quen sử dụng mang tính cưỡng ép. Những tính năng này bao gồm video tự động phát, bảng tin đề nghị nội dung được cá nhân hóa và các cơ chế khiến người sử dụng liên tục xem nội dung mà không cần chủ động lựa chọn.
Theo quy định, các nền tảng phải áp dụng những biện pháp hợp lý để xác định tuổi tác của người sử dụng và ngăn trẻ em tiếp cận những tính năng thuộc diện hạn chế. Những tài khoản của trẻ vị thành niên đang sử dụng các tính năng bị cấm cũng có thể phải bị xóa nếu không đáp ứng những điều kiện của đạo luật.
Đây được xem là một trong những biện pháp mạnh tay nhất của California nhằm kiểm soát cách thức các công ty kỹ nghệ thiết kế sản phẩm dành cho trẻ em. Thay vì chỉ yêu cầu cha mẹ giám sát thời gian con em sử dụng điện thoại, chính quyền muốn buộc các nền tảng phải thay đổi ngay từ cách vận hành những thuật toán và tính năng có khả năng giữ chân người sử dụng trong thời gian dài.
Trong đơn kiện, Meta, công ty sở hữu Facebook, Instagram và Threads, lập luận rằng chính quyền California đang tìm cách kiểm soát việc sắp xếp, lựa chọn và trình bày hàng tỷ nội dung do người sử dụng đăng tải. Theo Meta, quyết định nội dung nào được xuất hiện trước, nội dung nào được đề nghị và cách thức phân phối tin tức là một phần trong hoạt động biên tập của nền tảng, vốn được Hiến pháp Hoa Kỳ bảo vệ. Công ty cho rằng chính quyền không thể ép buộc một doanh nghiệp tư nhân thay đổi cách tổ chức và truyền tải thông tin chỉ vì các nhà lập pháp không đồng ý với phương thức hoạt động của doanh nghiệp đó.
Meta cũng cảnh báo rằng nếu đạo luật được thi hành, công ty có thể buộc phải loại bỏ những tính năng mà họ cho là giúp tạo ra kinh nghiệm sử dụng thích hợp với từng lứa tuổi, hoặc hạn chế khả năng tiếp cận của hàng ngàn thanh thiếu niên tại California đối với bạn bè, gia đình và những cộng đồng trực tuyến.
TikTok cũng đưa ra những lập luận tương tự. Đại diện pháp lý của công ty cho rằng đạo luật AB 1709 là một biện pháp hạn chế quyền tự do biểu đạt trái với Hiến pháp, bởi việc lựa chọn và đề nghị nội dung căn cứ theo sở thích của người sử dụng là hoạt động phổ biến, không chỉ trên mạng xã hội mà còn trong ngành truyền hình, dịch vụ phát trực tuyến và ngành xuất bản.
TikTok đặc biệt phản đối quy định có thể ngăn cản cha mẹ tự quyết định những tính năng nào thích hợp với con em mình. Công ty cho rằng ngay cả khi cha mẹ đã liên kết tài khoản, thiết lập giới hạn thời gian sử dụng và mở chế độ kiểm soát nội dung, họ vẫn có thể mất quyền cho phép con mình sử dụng những tính năng bị đạo luật cấm đoán.
Google, tập đoàn mẹ của YouTube, cũng tham gia cuộc chiến pháp lý này. Người phát ngôn José Castañeda cho rằng cha mẹ là những người thích hợp nhất để đưa ra quyết định cho gia đình mình. Google khẳng định công ty đã xây dựng nhiều công cụ kiểm soát dành cho phụ huynh, bao gồm khả năng giới hạn thời gian xem, kiểm soát nội dung và quản lý quyền truy cập của trẻ em.
Ông Castañeda cảnh báo rằng những quy định quá rộng có thể phá vỡ các hệ thống mà Google đã xây dựng nhằm giúp trẻ em tiếp cận những video có nội dung thích hợp với tuổi tác. Google cũng cho rằng việc áp dụng những biện pháp hạn chế một cách cứng nhắc có thể gây ảnh hưởng đến các nội dung giáo dục, khoa học và giải trí lành mạnh.
Ngoài quyền tự do ngôn luận theo Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Hoa Kỳ, cả ba tập đoàn còn viện dẫn Điều 230 trong Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông năm 1996, thường được gọi là Section 230. Đây là một quy định pháp lý quan trọng, giúp các nền tảng trực tuyến được bảo vệ trước một số trách nhiệm pháp lý liên quan đến nội dung do người sử dụng đăng tải. Theo lập luận của các công ty, California đang áp đặt những nghĩa vụ vượt quá giới hạn mà luật liên bang cho phép.
Về phía chính quyền California, Tổng chưởng lý Rob Bonta là người được nêu tên trong các vụ kiện. Văn phòng của ông cho biết đang cứu xét những đơn kiện và khẳng định sẽ bảo vệ các đạo luật hợp lý nhằm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.
Thống đốc Gavin Newsom, người ký ban hành AB 1709, trước đó tuyên bố sự an toàn của trẻ em phải được đặt ở vị trí trọng tâm trong mọi cuộc thảo luận về kỹ nghệ. Ông cho rằng chính quyền không thể đứng ngoài cuộc khi những sản phẩm kỹ nghệ thiếu sự kiểm soát đang đặt trẻ em trước những nguy cơ về sức khỏe và tâm lý.
Đạo luật AB 1709 được thúc đẩy bởi Dân biểu tiểu bang Josh Lowenthal thuộc Đảng Dân chủ, đại diện khu vực Long Beach. Ông Lowenthal cho biết những vấn đề như lo âu, trầm cảm và áp lực tâm lý nơi trẻ em lớn lên cùng điện thoại thông minh, máy tính bảng và mạng xã hội là một trong những lý do khiến ông xúc tiến dự luật. Theo ông, những tính năng tự động phát video và liên tục đề nghị nội dung có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của não bộ trẻ em.
Trên thực tế, cuộc tranh chấp hiện nay diễn ra trong bối cảnh các tập đoàn mạng xã hội đang phải đối diện với hàng ngàn vụ kiện tại Hoa Kỳ, liên quan đến những cáo buộc cho rằng họ cố ý thiết kế sản phẩm nhằm khiến trẻ em và thanh thiếu niên sử dụng trong thời gian dài. Những nguyên đơn bao gồm các gia đình, học khu, chính quyền địa phương và nhiều tổ chức khác. Họ cho rằng những nền tảng như Instagram, Facebook, YouTube và TikTok đã góp phần làm gia tăng các vấn đề về sức khỏe tinh thần nơi giới trẻ, trong đó có tình trạng nghiện mạng xã hội, trầm cảm, lo âu, rối loạn nhận thức về hình thể và ý nghĩ tự làm hại bản thân.
Một diễn biến đáng chú ý xảy ra hồi tháng 3/2026, khi bồi thẩm đoàn tại Los Angeles ra phán quyết buộc Meta và YouTube phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại mà một phụ nữ trẻ tại California phải gánh chịu sau nhiều năm sử dụng các nền tảng này từ thuở ấu thơ. Người phụ nữ hiện 20 tuổi cho biết cô bắt đầu sử dụng YouTube và Instagram từ khi còn học tiểu học, rồi dần rơi vào tình trạng sử dụng mạng xã hội quá mức, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần. Bồi thẩm đoàn tuyên khoản bồi thường tổng cộng 6 triệu Mỹ kim.
Đến tháng 8/2026, Meta tiếp tục đạt được một thỏa thuận dàn xếp trị giá lên đến 18 tỷ Mỹ kim trong những vụ kiện liên quan đến an toàn trẻ em và các cáo buộc gây nghiện mạng xã hội tại Hoa Kỳ. Theo Reuters, thỏa thuận này đi kèm những cam kết gia tăng các biện pháp bảo vệ thanh thiếu niên trên Facebook và Instagram. Đây là một trong những dấu hiệu cho thấy áp lực pháp lý đối với kỹ nghệ công nghệ đang ngày càng gia tăng.
Không riêng California, nhiều tiểu bang khác tại Hoa Kỳ cũng đang tìm cách kiểm soát việc trẻ em sử dụng mạng xã hội. Trước đó, Australia đã trở thành quốc gia đầu tiên áp dụng lệnh cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến. Những chính sách này cho thấy cuộc tranh luận về trách nhiệm của các công ty kỹ nghệ đối với sức khỏe tinh thần của trẻ em đang trở thành một vấn đề có tầm vóc toàn cầu.
Tuy nhiên, không phải tất cả các tổ chức bảo vệ quyền lợi người sử dụng đều đồng ý với đường lối của California. Tổ chức Electronic Frontier Foundation (EFF), một tổ chức bất vụ lợi hoạt động trong lãnh vực quyền kỹ thuật số, cũng bày tỏ mối lo ngại rằng những quy định xác minh tuổi tác có thể buộc các nền tảng phải thu thập thêm dữ kiện cá nhân của người sử dụng. Bà Rindala Alajaji, đại diện phụ trách chính sách của EFF, cảnh báo rằng việc kiểm tra tuổi tác trên diện rộng có thể xâm phạm quyền riêng tư, làm suy giảm khả năng ẩn danh và khiến cả người trưởng thành cũng bị ảnh hưởng bởi những biện pháp vốn được thiết lập để bảo vệ trẻ em.
Theo EFF, mạng xã hội không chỉ là nơi giải trí mà còn là phương tiện giúp thanh thiếu niên tiếp cận tin tức, tham gia các sinh hoạt xã hội và bày tỏ quan điểm. Nếu những biện pháp hạn chế được áp dụng quá rộng, trẻ em có thể mất đi cơ hội tiếp cận những nguồn tin hữu ích và các cộng đồng có khả năng hỗ trợ mình.
Tính đến ngày 6/11/2026, cả ba vụ kiện của Google, Meta và TikTok vẫn đang ở giai đoạn đầu. Tòa án chưa đưa ra phán quyết cuối cùng về tính hợp hiến của đạo luật AB 1709. Văn phòng Tổng chưởng lý Rob Bonta đang cứu xét hồ sơ và chuẩn bị bảo vệ đạo luật trước những thách thức pháp lý. Nếu không có lệnh đình chỉ của tòa án, đạo luật vẫn dự trù bắt đầu được thi hành vào ngày 1/1/2027.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
