Biển Đông lại bùng căng thẳng khi tàu khảo sát cùng tàu hải cảnh Trung Quốc xuất hiện tại Đá Hoài Ân thuộc quần đảo Trường Sa và tổ chức đổ bộ lên các cồn cát trong khu vực. Phi Luật Tân lập tức điều phi cơ ra xua đuổi, trong khi phía Việt Nam lên tiếng yêu cầu tôn trọng chủ quyền…
Biển Đông một lần nữa nóng lên dữ dội khi cuối tuần qua, một tàu khảo sát hải dương học cùng hai tàu hải cảnh Trung Cộng bị phát hiện hoạt động quanh Đá Hoài Ân thuộc quần đảo Trường Sa — khu vực đang có tranh chấp chủ quyền giữa nhiều quốc gia. Điều khiến tình hình trở nên đặc biệt căng thẳng là lực lượng đi theo đoàn tàu Trung Quốc đã trực tiếp đổ bộ lên hai cồn cát tại khu vực này, làm bùng lên phản ứng mạnh từ phía Phi Luật Tân và thu hút sự chú ý đặc biệt từ Việt Nam.
Theo thông tin do lực lượng Tuần duyên Phi Luật Tân công bố ngày 19 tháng 5 năm 2026, sự việc bắt đầu từ ngày 17 tháng 5 khi hệ thống giám sát hàng hải của Manila phát hiện một tàu khảo sát Trung Quốc xuất hiện gần Đá Hoài Ân, đi cùng là hai tàu hải cảnh mang số hiệu 5103 và 4203. Đây là khu vực thuộc cụm Trường Sa đang có nhiều bên tuyên bố chủ quyền, trong đó có Việt Nam, Phi Luật Tân và Trung Quốc.
Ông Jay Tarriela, phát ngôn viên lực lượng Tuần duyên Phi Luật Tân, cho biết phi cơ giám sát của nước này đã được điều động khẩn cấp để theo dõi tình hình sau khi phát hiện “nhân sự Trung Quốc tiến hành hoạt động nghiên cứu hải dương trái phép”. Theo ông Tarriela, phía Phi Luật Tân ghi nhận một nhóm người Trung Quốc đã đổ bộ xuống hai bãi cát nổi và tiến hành khảo sát ngay tại hiện trường. Trong các hình ảnh do Manila phổ biến, có thể thấy nhiều xuồng cao tốc từ tàu Trung Quốc liên tục di chuyển giữa tàu mẹ và các bãi cát nhỏ giữa biển.
“Chúng tôi đã thực hiện chuyến bay giám sát hải phận nhằm đối phó và xua đuổi các hoạt động nghiên cứu bất hợp pháp,” ông Tarriela tuyên bố trước báo giới Phi Luật Tân. Theo lời ông, phi cơ của Phi Luật Tân đã nhiều lần phát loa cảnh báo, yêu cầu phía Trung Quốc rời khỏi khu vực.
Tuy nhiên, điều khiến dư luận lo ngại không chỉ là sự xuất hiện của tàu khảo sát, mà còn nằm ở bản chất của hoạt động này. Nhật báo South China Morning Post tại Hồng Kông dẫn các nguồn tin hàng hải cho biết nhóm người trên tàu là các chuyên gia khảo sát địa chất và hải dương học. Những hoạt động nghiên cứu biển trong khu vực tranh chấp thường bị xem là bước đi mang tính chiến lược, bởi dữ kiện thu thập được có thể phục vụ mục đích quân sự, lập bản đồ đáy biển hoặc hỗ trợ cho các kế hoạch xây dựng căn cứ trong tương lai.
Nhiều chuyên gia an ninh khu vực nhận định việc đưa các đoàn khảo sát cùng tàu hải cảnh tới Đá Hoài Ân là một phần trong chiến thuật quen thuộc của Bắc Kinh: sử dụng lực lượng dân sự hoặc bán quân sự để từng bước áp đặt sự hiện diện thực tế trên biển. Chiến thuật này từng xuất hiện tại Bãi Cỏ Mây, bãi cạn Scarborough cùng nhiều thực thể khác ở Biển Đông suốt hơn một thập niên qua.
Điều đáng chú ý là lần này sự việc xảy ra trong lúc Trung Quốc liên tục gia tăng hiện diện tại Trường Sa sau nhiều tháng căng thẳng với Phi Luật Tân. Từ đầu năm 2026, Manila nhiều lần cáo buộc tàu hải cảnh Trung Quốc áp sát nguy hiểm tàu tiếp vận của Phi Luật Tân, sử dụng vòi rồng áp lực mạnh và cản trở hoạt động tuần tra tại các khu vực tranh chấp.
Trong khi đó, phía Việt Nam cũng nhanh chóng lên tiếng. Ngày 20 tháng 5 năm 2026, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Việt Nam khẳng định mọi hoạt động tại khu vực thuộc chủ quyền Việt Nam ở quần đảo Trường Sa đều phải được Việt Nam cho phép, đồng thời yêu cầu các bên tôn trọng chủ quyền và luật pháp quốc tế. Dù tuyên bố được đưa ra bằng giọng điệu ngoại giao quen thuộc, nhiều nhà quan sát cho rằng đây là tín hiệu cho thấy Hà Nội đặc biệt quan tâm tới động thái mới của Trung Quốc tại Đá Hoài Ân.
Sự việc lần này càng trở nên nhạy cảm vì Đá Hoài Ân nằm ở vị trí chiến lược trên tuyến hàng hải Biển Đông. Dù chỉ là một thực thể nhỏ, khu vực này có ý nghĩa quan trọng về kiểm soát hải lộ và giám sát quân sự. Nếu Trung Quốc từng bước tạo ra sự hiện diện thường xuyên tại đây, cán cân kiểm soát trên biển có thể thay đổi đáng kể.
Nhiều nhà phân tích quốc tế cho rằng Bắc Kinh đang tận dụng giai đoạn khu vực và thế giới bị phân tâm bởi chiến sự Ukraine, căng thẳng Trung Đông và cuộc bầu cử tại Hoa Kỳ để đẩy mạnh các bước đi ở Biển Đông. Thay vì dùng các hành động quân sự trực diện dễ gây phản ứng mạnh từ quốc tế, Trung Quốc ngày càng sử dụng chiến thuật “vùng xám” — tức các hoạt động nằm lưng chừng giữa dân sự và quân sự.
Các tàu khảo sát khoa học, tàu cá dân quân biển, tàu hải cảnh và lực lượng bán quân sự đang trở thành công cụ chủ lực trong chiến lược này. Điều khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á lo ngại là mỗi bước đi tuy nhỏ nhưng nếu kéo dài liên tục sẽ dần tạo thành “chuyện đã rồi” ngoài thực địa.
Về phía Phi Luật Tân, phản ứng lần này được xem là mạnh mẽ hơn trước đây. Dưới thời Tổng thống Ferdinand Marcos Jr., Manila đang đẩy mạnh hợp tác quân sự với Hoa Kỳ, Nhật Bản và Úc nhằm đối phó áp lực ngày càng lớn từ Trung Quốc trên biển. Chỉ vài ngày trước vụ việc tại Đá Hoài Ân, quân đội Hoa Kỳ và Phi Luật Tân vừa hoàn tất cuộc thao dượt Balikatan mở rộng lớn nhất từ trước tới nay tại Biển Đông và đảo Luzon.
Tuy nhiên, giới quan sát cũng cảnh báo nguy cơ va chạm ngoài ý muốn đang tăng lên từng ngày. Chỉ cần một sự cố nhỏ giữa tàu tuần duyên, phi cơ giám sát hoặc lực lượng đổ bộ cũng có thể khiến căng thẳng leo thang cực nhanh. Trong môi trường mà nhiều bên cùng tuyên bố chủ quyền và liên tục điều tàu áp sát nhau ở khoảng cách nguy hiểm, mọi động thái hiện nay chẳng khác nào một thùng thuốc súng chỉ chờ tia lửa nhỏ.
Điều khiến nhiều người lo ngại hơn cả là Biển Đông giờ đây không còn đơn thuần là tranh chấp giữa vài quốc gia trong khu vực. Đằng sau những chuyến khảo sát biển, những cồn cát nhỏ hay các tàu hải cảnh là cuộc cạnh tranh chiến lược ngày càng quyết liệt giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ về quyền kiểm soát tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới.
Với Việt Nam, Phi Luật Tân và nhiều quốc gia Đông Nam Á khác, áp lực hiện nay nằm ở chỗ vừa phải bảo vệ chủ quyền, vừa tránh để xảy ra xung đột quân sự trực diện. Nhưng thực tế trên biển đang cho thấy khoảng cách giữa “đối đầu căng thẳng” và “va chạm nguy hiểm” ngày càng mong manh.
NGƯỜI QUAN SÁT/tổng hợp
