Một bản tuyên bố ngoại giao tưởng như quen thuộc lại chạm trúng điểm nhạy cảm, khi câu chuyện tự do báo chí tại Việt Nam tiếp tục bị đưa ra dưới ánh sáng của dư luận quốc tế…
Ngày 3 tháng 5 năm 2026, nhân dịp Ngày Tự do Báo chí Thế giới, hai cơ quan đại diện ngoại giao châu Âu tại Hà Nội đã đồng loạt đưa ra một thông điệp hiếm hoi nhưng rõ ràng về tình trạng tự do báo chí tại Việt Nam. Trong bản tuyên bố đăng trên các kênh chính thức, Đại sứ quán Bỉ và Đại sứ quán Hà Lan nhấn mạnh rằng một nền báo chí độc lập, an toàn và không bị đe dọa là điều kiện không thể thiếu để một xã hội phát triển vững bền và một nền kinh tế vận hành minh bạch.
Thông điệp này không chỉ dừng ở mức nói chung. Hai cơ quan ngoại giao đã trực tiếp nhắc đến trường hợp của Phạm Đoan Trang, một nhà báo và người hoạt động xã hội bị tuyên án 9 năm tù vào năm 2021 với cáo buộc “tuyên truyền chống nhà nước”. Trước khi bị tuyên án, bà đã bị giam giữ tới 434 ngày. Theo đánh giá từ phía các cơ quan ngoại giao châu Âu, những hoạt động của bà Trang mang tính ôn hòa, chủ yếu nhằm thúc đẩy các quyền dân sự và chính trị, cũng như phổ biến kiến thức pháp lý cho người dân.
Trường hợp của Phạm Đoan Trang không phải là cá biệt. Vụ việc này đã được đưa vào báo cáo năm 2022 của Liên Hợp Quốc, liên quan đến các cáo buộc về việc giam giữ kéo dài mang tính tùy tiện và những bản án nặng nề dành cho các cá nhân chia sẻ thông tin về nhân quyền với các tổ chức quốc tế. Điều đó cho thấy câu chuyện đã vượt ra ngoài phạm vi trong nước, trở thành một vấn đề được theo dõi ở tầm mức toàn cầu.
Trong tuyên bố ngày 3 tháng 5, hai tòa đại sứ khẳng định họ “sát cánh cùng các nhà báo trên khắp thế giới đang phải đối mặt với áp lực, đe dọa, bị bắt giữ hay bị giam cầm vì công việc của họ”. Đặt trong bối cảnh Việt Nam, câu nói này mang hàm ý khá rõ: tự do báo chí tại đây đang là một vấn đề đáng lo, không chỉ đối với cộng đồng quốc tế mà còn đối với chính sự phát triển nội tại của đất nước.
Những lo ngại đó càng được củng cố bởi báo cáo thường niên năm 2026 của Phóng viên Không biên giới, trong đó Việt Nam bị xếp hạng 174 trên tổng số 180 quốc gia về mức độ tự do báo chí. Thứ hạng này không chỉ thấp mà còn tụt thêm so với năm trước, đứng sau cả Lào và Campuchia. Báo cáo nhận định hệ thống truyền thông tại Việt Nam bị kiểm soát chặt, trong khi các nhà báo độc lập và blogger thường xuyên bị bắt giữ, khiến quốc gia này bị xem như một trong những nơi giam giữ nhiều nhà báo nhất thế giới.
Theo thống kê của Phóng viên Không biên giới, hiện có khoảng 40 nhà báo đang bị giam giữ trong các trại giam tại Việt Nam. Những thông tin liên quan đến điều kiện giam giữ và cách đối xử với các tù nhân này cũng gây ra nhiều tranh cãi, khi các tổ chức quốc tế liên tục lên tiếng cảnh báo về nguy cơ vi phạm nhân quyền.
Trong khi các tuyên bố chính thức nhà cầm quyền Việt Nam thường nhấn mạnh đến ổn định và an ninh quốc gia, chính những yếu tố này lại được dùng như lý do để hạn chế một trong những quyền căn bản nhất của xã hội: quyền được biết và quyền được lên tiếng. Một nền kinh tế muốn hội nhập, muốn thu hút đầu tư và tạo dựng lòng tin, khó có thể vận hành hiệu quả nếu thông tin bị kiểm soát theo một chiều.
Câu chuyện của Phạm Đoan Trang càng làm nổi bật nghịch lý này. Một người viết sách về chính trị phổ thông, hướng dẫn pháp lý và phương pháp phản kháng bất bạo động lại bị xem là mối đe dọa nghiêm trọng. Nếu việc phổ biến kiến thức luật pháp và khuyến khích đối thoại ôn hòa cũng bị coi là nguy hiểm, thì ranh giới giữa bảo vệ an ninh và bóp nghẹt tiếng nói phản biện dường như đã bị xóa nhòa.
Trong bối cảnh đó, thông điệp từ các tòa đại sứ châu Âu không chỉ là một lời kêu gọi mang tính tượng trưng. Nó phản ánh một thực tế rằng tự do báo chí không còn là chuyện riêng của bất kỳ quốc gia nào, mà đã trở thành một thước đo về mức độ văn minh và độ đáng tin của cả một hệ thống. Khi một quốc gia bị xếp gần cuối bảng về tự do báo chí như Việt Nam, điều đó không chỉ ảnh hưởng đến hình ảnh đối ngoại mà còn tác động trực tiếp đến niềm tin của chính người dân trong nước.
Ngày Tự do Báo chí Thế giới lẽ ra là dịp để tôn vinh những người làm báo và khẳng định vai trò của họ trong xã hội. Nhưng trong trường hợp Việt Nam, nó lại trở thành một lời nhắc nhở đầy chua chát: khi tiếng nói độc lập bị xem như một mối nguy, thì tự do báo chí không còn là một giá trị được bảo vệ, mà trở thành điều phải tranh đấu để tồn tại.
NGƯỜI QUAN SÁT
