Trong lúc công cuộc chuyển đổi số được xem là một bước tiến quan trọng tại Việt Nam, những đề nghị mới liên quan đến an ninh dữ liệu, căn cước điện tử và việc gia tăng hình phạt vi phạm hành chánh đang làm dấy lên nhiều mối quan tâm trong dư luận. Bảo vệ dữ liệu cá nhân là điều cần thiết, nhưng quyền riêng tư, quyền tự do sử dụng internet và các quyền căn bản của người dân sẽ được bảo đảm như thế nào trước những quy định kiểm soát ngày càng được mở rộng?…
Ngày 4 tháng 11 năm 2026, tại Hà Nội, Quốc hội CSVN khóa XVI tiếp tục kỳ họp thứ hai, dành thời giờ thảo luận tại hội trường về ba dự án luật quan trọng, gồm Luật An ninh dữ liệu, Luật Định danh và xác thực điện tử, cùng Luật Xử lý vi phạm hành chánh sửa đổi. Phiên họp buổi sáng do Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều khiển, với sự tham dự của nhiều đại biểu Quốc hội và phần giải trình của Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an. Những vấn đề được đưa ra bàn thảo không chỉ liên quan đến tiến trình chuyển đổi số tại Việt Nam, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền riêng tư, việc thu thập tin tức cá nhân và quyền hạn của các cơ quan công quyền.
Theo những tin tức được công bố ngày 4 tháng 11, dự thảo Luật An ninh dữ liệu gồm 6 chương, 29 điều, quy định các nguyên tắc và biện pháp bảo vệ an ninh dữ liệu, quyền lợi cùng bổn phận của các cơ quan, tổ chức và cá nhân, cũng như trách nhiệm quản lý của nhà nước trong lãnh vực này. Một điểm đáng chú ý là dự luật đề nghị phân chia dữ liệu thành 5 cấp độ rủi ro về an ninh. Các đơn vị quản lý dữ liệu sẽ tự xác định cấp độ, áp dụng những biện pháp bảo vệ tương ứng và chịu trách nhiệm về việc phân loại của mình, trong khi các cơ quan nhà nước phần lớn thực hiện việc kiểm tra sau đó.
Đối với dữ liệu từ cấp độ 3 trở lên, đơn vị chủ quản phải thực hiện việc đánh giá ảnh hưởng và kiểm toán an ninh dữ liệu theo định kỳ. Những hệ thống xử lý dữ liệu thuộc cấp độ 4 và 5 phải được thẩm định theo quy định. Các biện pháp bảo vệ được dự trù áp dụng trong suốt vòng đời của dữ liệu, từ lúc xây dựng hệ thống, thu thập, xử lý, lưu trữ cho đến khi dữ liệu được tiêu hủy. Dự luật cũng đề cập đến lãnh vực nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo, trong đó đòi hỏi phải bảo đảm nguồn gốc và tính nguyên vẹn của dữ liệu dùng để huấn luyện, đồng thời ngăn chặn những hành vi can thiệp hoặc khai thác dữ liệu trái phép.
Một vấn đề khác khá nhạy cảm là việc chuyển dữ liệu ra nước ngoài. Theo đề nghị, dữ liệu thuộc cấp độ 1 và 2 được miễn một số thủ tục theo luật định; dữ liệu cấp độ 3 phải được đánh giá và lưu hồ sơ; trong khi việc chuyển dữ liệu thuộc cấp độ 4 và 5 ra nước ngoài phải được cơ quan có thẩm quyền thẩm định và chấp thuận trước. Những quy định này được giải thích là nhằm bảo vệ các nguồn dữ liệu quan trọng của Việt Nam. Tuy nhiên, chúng cũng làm nảy sinh nhiều câu hỏi về thủ tục hành chánh, quyền tự chủ của các doanh nghiệp và nguy cơ ảnh hưởng đến hoạt động thương mại, kinh doanh với các đối tác quốc tế.
Đối với dự án Luật Định danh và xác thực điện tử, dự thảo gồm 8 chương, 46 điều, quy định về việc xác lập danh tính điện tử, xác thực danh tánh và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức cùng cá nhân có liên quan. Dự luật nhắm đến việc mở rộng khả năng sử dụng danh tính điện tử trong các giao dịch, đồng thời công nhận lẫn nhau đối với danh tính và kết quả xác thực của nước ngoài trong một số giao dịch xuyên biên giới. Bộ trưởng Lương Tam Quang nhấn mạnh nguyên tắc chỉ thu thập những dữ liệu tối thiểu cần thiết, phải có sự đồng ý của người cung cấp dữ liệu, không đồng bộ nội dung giao dịch và không chia sẻ kết quả xác thực ra ngoài phạm vi được phép. Ông cũng cho biết việc xây dựng hệ thống mật mã an ninh chỉ là một lớp bảo vệ bổ sung, chớ không thay thế hệ thống mật mã cơ yếu đang được sử dụng hiện nay.
Đáng chú ý, vào chiều ngày 4 tháng 11, Quốc hội tiếp tục thảo luận dự án Luật Xử lý vi phạm hành chánh sửa đổi. Dự thảo đề nghị nâng thời hiệu xử phạt lên 2 hoặc 3 năm đối với một số lãnh vực, đồng thời tăng mức phạt tiền tối đa lên 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân và 3 tỷ đồng đối với tổ chức. Một số biện pháp cưỡng chế mới cũng được đưa ra, trong đó có việc tạm đình chỉ quyền xuất cảnh, ngưng cung cấp dịch vụ internet hoặc viễn thông, phong tỏa một số hoạt động kinh doanh và áp dụng những biện pháp kỹ thuật nhằm ngăn chặn việc truy cập.
Những đề nghị nói trên được Bộ Công an Việt Nam giải thích là nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật. Tuy nhiên, chúng cũng làm phát sinh những đòi hỏi phải cân nhắc thật thận trọng. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cảnh báo rằng việc kéo dài thời hiệu xử phạt có thể làm thu hẹp ranh giới giữa hành vi vi phạm hành chánh và hành vi phạm pháp hình sự, nhất là trong trường hợp thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số tội ít nghiêm trọng là 5 năm.
Nhìn chung, cả ba dự luật đều cho thấy khuynh hướng gia tăng sự kiểm soát của nhà nước đối với dữ liệu, danh tính điện tử và việc xử lý những hành vi vi phạm trong môi trường kỹ thuật số. Tuy nhiên, vấn đề đáng quan tâm không đơn thuần nằm ở khả năng quản lý chặt chẽ và hữu hiệu hơn, mà còn ở những cơ chế bảo đảm quyền riêng tư, quyền khiếu nại, sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan công quyền. Trong lúc dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành một loại tài sản có giá trị lớn, việc bảo vệ an ninh dữ liệu phải luôn đi đôi với việc tôn trọng các quyền căn bản của người dân. Không thể lấy lý do chuyển đổi số hay bảo vệ an ninh để mở rộng quyền kiểm soát mà thiếu những giới hạn rõ ràng, sự giám sát độc lập và cơ chế bảo vệ hữu hiệu cho công dân. Nếu những quy định mới không được cân nhắc kỹ lưỡng, các công cụ vốn được đưa ra nhằm phục vụ tiến bộ kỹ thuật có thể trở thành nguồn phát sinh những nguy cơ mới đối với quyền riêng tư và tự do của xã hội.
NGƯỜI QUAN SÁT
