Sau hơn 30 năm nắm quyền chi phối chính trường Nam Phi, đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC) đang phải đối diện với nguy cơ mất thêm quyền lực trước làn sóng bất mãn ngày càng dâng cao trong giới cử tri. Tình trạng tham nhũng, thất nghiệp, tội phạm và khủng hoảng dịch vụ công đang trở thành những thử thách lớn đối với Tổng thống Cyril Ramaphosa…
Ngày 4 tháng 11 năm 2026, cử tri Nam Phi bắt đầu tham gia cuộc bầu cử chính quyền địa phương trong bối cảnh đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC), lực lượng từng thống trị chính trường quốc gia này suốt hơn ba thập niên, đang phải đối diện với làn sóng bất mãn ngày càng gia tăng. Tình trạng tham nhũng, thất nghiệp, tội phạm, thiếu nước sạch, cúp điện và sự yếu kém trong việc cung cấp các dịch vụ công cộng đã khiến niềm tin của người dân đối với chính quyền suy giảm nghiêm trọng. Những cuộc thăm dò trước ngày bầu cử cho thấy ANC có nguy cơ chỉ nhận được dưới 40% tổng số phiếu trên toàn quốc, một kết quả có thể tiếp tục làm thay đổi cán cân quyền lực tại nền dân chủ lớn nhứt Phi Châu. Cuộc bầu cử lần này không chỉ quyết định tương lai của hàng trăm hội đồng địa phương, mà còn được xem là một phép thử quan trọng đối với Tổng thống Cyril Ramaphosa và tương lai chính trị của ANC trước cuộc tổng tuyển cử năm 2029.
Theo hãng thông tấn Reuters, các phòng phiếu mở cửa từ 7 giờ sáng ngày 4 tháng 11 và dự trù đóng cửa lúc 9 giờ tối cùng ngày. Đây là cuộc bầu cử cấp địa phương, nhằm quyết định quyền điều hành tám đô thị lớn, 44 hội đồng cấp quận và 205 hội đồng địa phương trên toàn quốc. Theo Ủy ban Bầu cử Độc lập Nam Phi (IEC), có khoảng 29,2 triệu cử tri ghi danh tại 23.696 địa điểm bỏ phiếu. Trước đó, hơn 1,4 triệu người đã tham gia bỏ phiếu đặc biệt trong hai ngày 2 và 3 tháng 11.
ANC, tên đầy đủ là African National Congress, tức Đại hội Dân tộc Phi, từng là biểu tượng của phong trào tranh đấu chống chế độ kỳ thị chủng tộc Apartheid tại Nam Phi. Dưới sự lãnh đạo của những nhân vật lịch sử như Nelson Mandela, đảng này đóng vai trò quan trọng trong việc chấm dứt chế độ cai trị của thiểu số da trắng và đưa Nam Phi bước vào thời kỳ dân chủ năm 1994. Sau chiến thắng lịch sử đó, ANC liên tục nắm quyền lãnh đạo chính phủ trong suốt ba thập niên. Tuy nhiên, vị thế từng được xem là gần như không thể thay thế của đảng này hiện đang suy yếu rõ rệt. Trong cuộc bầu cử địa phương năm 2021, ANC lần đầu tiên nhận được dưới 50% tổng số phiếu kể từ khi chế độ Apartheid chấm dứt. Đến cuộc tổng tuyển cử năm 2024, đảng này tiếp tục mất thế đa số tại Quốc hội, buộc phải thành lập một chính phủ liên hiệp với các đảng đối lập, trong đó có Liên minh Dân chủ (DA). Đây là một bước ngoặt lớn đối với chính trường Nam Phi, bởi ANC không còn đủ khả năng tự mình điều hành đất nước như trước kia.
Một trong những nguyên nhân quan trọng khiến ANC mất lòng dân là tình trạng tham nhũng và quản trị yếu kém kéo dài. Nhiều địa phương đang phải đối diện với những vấn đề nghiêm trọng như hệ thống cấp nước xuống cấp, đường sá hư hỏng, rác rưởi không được thu gom thường xuyên, cơ sở hạ tầng thiếu bảo trì và các dịch vụ công cộng không đáp ứng được những nhu cầu thiết yếu. Tại nhiều khu dân cư, người dân phải sống trong cảnh thiếu nước sạch, nguồn điện không ổn định và thường xuyên bị ảnh hưởng bởi những sự cố hạ tầng. Tình trạng thất nghiệp cao, đặc biệt trong giới trẻ, cùng với tội phạm và bạo lực cũng khiến người dân ngày càng mất niềm tin vào khả năng điều hành của chính quyền. Những lời hứa cải thiện đời sống của ANC qua nhiều kỳ bầu cử không còn đủ sức thuyết phục như trước.
Tổng thống Cyril Ramaphosa, người hiện lãnh đạo ANC và chính phủ Nam Phi, đang phải đối diện với một thử thách chính trị không nhỏ. Ông từng lên nắm quyền với những cam kết cải tổ bộ máy công quyền, bài trừ tham nhũng, khôi phục niềm tin của công chúng và vực dậy nền kinh tế. Tuy nhiên, những khó khăn trong việc quản trị tại các địa phương vẫn chưa được giải quyết triệt để. Trong thông điệp gửi đến người dân trước cuộc bầu cử, ông Ramaphosa thừa nhận những thất bại trong hoạt động của các chính quyền địa phương đã góp phần làm suy giảm niềm tin đối với nền dân chủ. Ông đồng thời kêu gọi cử tri xem cuộc bầu cử lần này là cơ hội để thay đổi tình hình.
Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng kết quả bỏ phiếu sẽ không chỉ phản ảnh mức độ hài lòng đối với chính quyền địa phương, mà còn là thước đo lòng tín nhiệm dành cho toàn thể ban lãnh đạo ANC. Đặc biệt, ông Ramaphosa đang tiến gần đến thời điểm kết thúc nhiệm kỳ lãnh đạo đảng vào năm 2027, khiến kết quả bầu cử lần này có thể ảnh hưởng đến cuộc tranh giành chức vụ kế nhiệm ngay bên trong ANC.
Một trong những địa bàn được chú ý nhiều nhứt là Johannesburg, trung tâm kinh tế và thương mại lớn của Nam Phi. Thành phố này đang trở thành chiến trường chính trị giữa ANC và Liên minh Dân chủ (DA), đảng đối lập lớn thứ hai tại quốc gia này. DA đưa bà Helen Zille, 75 tuổi, cựu lãnh tụ đảng, ra tranh cử chức thị trưởng Johannesburg. Trong chiến dịch vận động tranh cử, bà Zille nhiều lần sử dụng những hình ảnh gây chú ý để phơi bày tình trạng yếu kém của chính quyền thành phố. Bà từng mặc áo lặn xuống một rãnh nước đầy bùn giữa đường phố và sử dụng thuyền cao su trên một khu vực ngập nước do đường ống bị bể, nhằm thu hút sự chú ý của công chúng đối với tình trạng xuống cấp của hệ thống hạ tầng. Johannesburg đã thay đổi tới năm thị trưởng chỉ trong vòng bốn năm kể từ cuộc bầu cử địa phương trước đó. Chính quyền thành phố hiện do một liên minh lỏng lẻo dưới sự lãnh đạo của ANC điều hành. Những cuộc thăm dò cho thấy bà Helen Zille có khả năng nhận được số phiếu cao nhứt, nhưng chưa chắc đạt đủ đa số để tự mình thành lập chính quyền.
Ngoài DA, một đối thủ đáng chú ý khác của ANC là đảng uMkhonto weSizwe (MK), do cựu Tổng thống Jacob Zuma lãnh đạo. Đây là lần đầu tiên đảng MK tham gia một cuộc bầu cử chính quyền địa phương trên toàn quốc. Tuy nhiên, lực lượng này đã tạo được ảnh hưởng đáng kể trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024, đặc biệt tại tỉnh KwaZulu-Natal, quê hương của ông Zuma. Ông từng giữ chức Tổng thống Nam Phi nhưng phải từ chức năm 2018 giữa những cáo buộc tham nhũng, sau đó bị khai trừ khỏi ANC vào năm 2024 vì thành lập một đảng mới. Sự xuất hiện của MK khiến ANC phải đối diện thêm một đối thủ đáng kể, nhứt là tại những khu vực từng được xem là thành trì chính trị của đảng này. Trong chiến dịch vận động tại thành phố Durban, ông Jacob Zuma kêu gọi những người ủng hộ giành lại quyền kiểm soát đất nước, đồng thời khai thác sự bất mãn của người dân trước tình trạng kinh tế và quản trị yếu kém tại các địa phương.
Một vấn đề khác khiến cuộc bầu cử trở nên phức tạp là nguy cơ xuất hiện thêm nhiều chính quyền liên hiệp thiếu ổn định. Theo cuộc thăm dò do tổ chức nghiên cứu thị trường Ipsos công bố ngày 30 tháng 10 năm 2026, hiện không có đảng phái nào nhận được sự ủng hộ đủ mạnh để giành đa số trên phạm vi toàn quốc. Khoảng 65% người được hỏi cho rằng các đảng phái chính trị khác nhau nên hợp tác với nhau ở cấp chính quyền địa phương. Bà Mari Harris, chuyên gia phân tích chính trị của Ipsos tại Nam Phi, nhận định nhiều đô thị lớn có khả năng phải thành lập chính quyền liên hiệp sau cuộc bầu cử. Điều này có nghĩa là những đảng nhỏ có thể giữ vai trò quyết định trong các cuộc thương lượng thành lập chính quyền. Tuy nhiên, kinh nghiệm những năm trước cho thấy các liên minh thường xuyên xảy ra bất đồng về việc phân chia chức vụ, ngân sách và đường lối điều hành, khiến nhiều thành phố liên tục thay đổi thị trưởng, ảnh hưởng trực tiếp đến việc cung cấp các dịch vụ công cộng cho người dân.
Theo Reuters, kết quả bầu cử dự trù được công bố vào Chủ nhật, ngày 8 tháng 11 năm 2026. Đây sẽ là thời điểm quan trọng để xác định ANC có tiếp tục suy giảm hay không, đồng thời cho thấy các đảng đối lập có thể mở rộng quyền kiểm soát tại những đô thị lớn đến mức nào. Nếu ANC thực sự tụt xuống dưới mức 40% như một số cuộc thăm dò dự báo, đây sẽ là một đòn giáng mạnh vào vị thế của lực lượng từng lãnh đạo Nam Phi kể từ năm 1994. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa ANC lập tức mất quyền điều hành chính phủ trung ương, bởi cuộc bầu cử lần này chỉ quyết định các hội đồng địa phương. Dẫu vậy, kết quả vẫn sẽ ảnh hưởng đáng kể đến tương quan quyền lực trước cuộc tổng tuyển cử năm 2029 và cuộc tranh giành chức vụ lãnh đạo ANC vào năm 2027.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
