Một cuộc khủng hoảng bắt cóc đang hoành hành tại miền Bắc Nigeria. Hàng ngàn người bị bắt cóc, hàng trăm người thiệt mạng, làng mạc bị bỏ hoang. Với nhiều gia đình, chỉ một đêm thôi cũng đủ biến cuộc sống yên lành thành địa ngục…
“Chạy vô phòng thì chúng đốt phòng. Chạy ra ngoài thì chúng bắn.” Đó là lời kể đầy tuyệt vọng của Fatima, một phụ nữ 55 tuổi tại bang Zamfara, miền Tây Bắc Nigeria, khi bà thuật lại với BBC cuộc tấn công mà bà cùng cộng đồng vừa trải qua. Những lời nói ngắn ngủi ấy phản ảnh một thực tế ngày càng kinh hoàng tại nhiều vùng nông thôn Nigeria, nơi người dân không còn biết chạy đi đâu để tránh những toán võ trang chuyên giết người và bắt cóc đòi tiền chuộc. Phóng sự của BBC Africa ngày 27/8/2026 cho thấy cuộc khủng hoảng an ninh tại Nigeria đã vượt xa phạm vi của những vụ bắt cóc riêng rẽ, và đang trở thành một vấn đề xã hội, kinh tế và nhân đạo hết sức nghiêm trọng.
Theo lời Fatima, những tay súng tiến vào làng khoảng 2 giờ sáng. Chúng không hành động một cách hỗn loạn mà chia thành nhiều toán để bao vây dân làng: một toán chốt ở lối vào, một toán tiến vào khu dân cư và toán thứ ba bố trí phía sau nhằm chặn đường tháo chạy của người dân. Khi dân làng tìm cách trốn vô nhà, những kẻ tấn công đốt nhà. Khi họ chạy ra ngoài, súng lập tức nổ. Fatima kể rằng các tay súng “bắn loạn xạ”, chẳng cần biết người trước mặt là đàn ông, đàn bà hay trẻ con.
Đối với người dân địa phương, đây không phải lần đầu những cuộc tấn công như vậy xảy ra. Fatima cho biết trong một số cuộc đột kích, những toán võ trang có thể xuất hiện với hàng chục, thậm chí khoảng 100 chiếc xe gắn máy, mỗi xe chở tới ba người. Đối với một cộng đồng nông thôn nghèo, một lực lượng đông đảo và cơ động như vậy tạo ra cảm giác gần như hoàn toàn bất lực: dân chúng không có phương tiện, không có võ khí và cũng không có đủ lực lượng an ninh để chống trả.
Bi kịch riêng của Fatima càng cho thấy mức độ khốc liệt của cuộc khủng hoảng. Theo lời bà được BBC ghi nhận, chồng bà và sáu trong số bảy người anh chị em của bà đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công của những nhóm võ trang. Trong một vụ tấn công được bà nhắc tới tại làng Bia Buki hồi tháng 6, khoảng 70 người, trong đó có trẻ em, được cho là đã thiệt mạng. Những người còn sống buộc phải chạy vô rừng để tìm đường sống.
Rừng trở thành nơi lánh nạn tạm thời của những gia đình mất nhà cửa. Fatima kể rằng dân làng chạy vô rừng cùng con cái; ai không tìm thấy con mình thì có khi phải bế con của hàng xóm mà chạy trước. Sau đó, bà cùng bảy người con, tuổi từ 9 đến 30, tìm tới một trại dành cho những người phải di tản tại Gusau, thủ phủ bang Zamfara. Nhưng chạy khỏi làng không có nghĩa là họ đã thoát khỏi cuộc khủng hoảng. Tại nơi trú ngụ, họ tiếp tục phải đối mặt với cảnh thiếu thực phẩm, thiếu chỗ ở và thiếu sự trợ giúp. “Chúng tôi từng khá giả khi còn hòa bình, nhưng mọi thứ đã đổi thay và chúng tôi trở thành những người ăn xin”, Fatima nói trong nước mắt.
Điều đáng sợ hơn nữa là ngay cả những người đã chạy tới nơi được coi là an toàn hơn cũng vẫn không thoát khỏi nguy cơ bị bắt cóc. Fatima cho biết một số trẻ em trong vùng phải đi lượm củi đem bán để kiếm tiền mua thức ăn. Nhưng theo lời bà, 22 trẻ em trong số những người đi lượm củi đã bị các tay súng bắt cóc. Khoảng cách địa lý, vì vậy, không còn đồng nghĩa với an toàn.
BBC cho biết Fatima nằm trong số khoảng 800.000 người đã phải bỏ nhà cửa vì xung đột và tình trạng bất ổn tại khu vực Tây Bắc Nigeria. Những người này không chỉ mất nhà mà còn mất đất canh tác, mất kế sinh nhai và mất luôn khả năng trở lại cuộc sống bình thường. Fatima nói rằng ngay cả khi trở về, dân chúng cũng chẳng biết phải sống bằng gì. Họ có thể gieo trồng, nhưng tới mùa gặt lại bị ngăn cản, bắt cóc hoặc tấn công.
Zamfara nằm trong vùng Tây Bắc Nigeria, nơi những nhóm võ trang thường được gọi là “bandits” đã hoạt động từ nhiều năm nay. Khác với Boko Haram và những tổ chức thánh chiến chủ yếu hoạt động ở vùng Đông Bắc, những nhóm này phần lớn hoạt động theo mô thức tội phạm có tổ chức, kiếm tiền từ bắt cóc, tống tiền, cướp bóc và kiểm soát địa bàn. Nhưng ranh giới giữa tội phạm có tổ chức, xung đột địa phương và những mạng lưới võ trang ngày càng khó phân biệt.
Số liệu mới được Reuters dẫn từ báo cáo của SBM Intelligence cho thấy quy mô cuộc khủng hoảng đang gia tăng mạnh. Trong khoảng thời gian từ tháng 7/2025 tới tháng 6/2026, Nigeria ghi nhận 7.825 người bị bắt cóc, tăng 66% so với năm trước. Các nhóm bắt cóc được cho là đã thu khoảng 5,79 triệu Mỹ kim tiền chuộc trong cùng thời kỳ. Báo cáo cũng ghi nhận ít nhất 1.142 người thiệt mạng. Những con số này được xem là còn dè dặt, bởi nhiều vụ không được trình báo và nhiều khoản tiền chuộc được giữ kín.
Điều đáng nói là bắt cóc đang dần biến thành một thứ “kỹ nghệ” tội phạm. Khi một vụ bắt cóc có thể đem lại hàng chục hoặc hàng trăm triệu naira tiền chuộc, các nhóm võ trang có động lực rất lớn để tiếp tục hoạt động. Một vòng xoáy nguy hiểm được hình thành: bắt cóc tạo ra tiền, tiền giúp mua võ khí và phương tiện, võ khí giúp mở rộng địa bàn, còn địa bàn rộng hơn lại tạo điều kiện cho những vụ bắt cóc kế tiếp.
Thực tế trong năm 2026 đã xuất hiện nhiều vụ cho thấy mức độ táo bạo của những nhóm này. Ngày 3/8, các tay súng tại Zamfara được cho là đã bắt cóc ít nhất 52 người, trong đó có trẻ em, sau khi tấn công một ngôi làng và một căn cứ quân sự. Một binh sĩ và một cảnh sát đã thiệt mạng trong vụ tấn công.
Trước đó, ngày 8/6, một nhóm võ trang tại Zamfara còn sử dụng một thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm: mời dân làng tới một cuộc họp được nói là để bàn chuyện hòa giải, rồi bắt cóc hàng chục người. Cảnh sát xác nhận 39 người bị bắt, trong khi dân địa phương cho rằng con số có thể lên tới 50. Những kẻ bắt cóc được cho là đòi 125 triệu naira tiền chuộc.
Đỉnh điểm mới nhất của cuộc khủng hoảng xảy ra trong tháng 8, khi khoảng 600 người, phần lớn là đàn bà, trẻ em và người cao niên, được cho là bị bắt cóc sau một cuộc tấn công vào những địa điểm tôn giáo tại bang Niger. Reuters cho biết Tổng thống Nigeria Bola Tinubu ngày 25/8 đã ra lệnh cho quân đội và các cơ quan an ninh tiến hành một chiến dịch giải cứu khẩn cấp. Nếu con số khoảng 600 người được xác nhận, đây sẽ là một trong những vụ bắt cóc tập thể táo bạo nhất tại Nigeria trong những năm gần đây.
Chính quy mô của những vụ việc này đang đặt ra một câu hỏi nghiêm trọng về khả năng bảo vệ dân chúng của nhà cầm quyền. Tổng thống Bola Tinubu đã nhiều lần cam kết cải thiện tình hình an ninh, nhưng các vụ bắt cóc vẫn xảy ra trên diện rộng.
Một trong những hậu quả nghiêm trọng nhất lại rơi vào ngành nông nghiệp. Dân chúng không thể ra đồng, không dám thu hoạch mùa màng và nhiều làng mạc dần dần bị bỏ hoang. Khi nông dân không thể sản xuất, thực phẩm giảm, lợi tức giảm và cảnh nghèo đói gia tăng. Chính sự nghèo đói ấy lại khiến người dân dễ bị tổn thương hơn trước những nhóm võ trang.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
