Bất chấp những cố gắng ngoại giao của quốc tế, miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo vẫn chưa thoát khỏi tình trạng hỗn loạn. Giao tranh giữa quân đội chính phủ và lực lượng M23 tiếp tục đẩy hàng triệu thường dân vào cảnh ly tán, trong khi nguy cơ chiến tranh lan rộng sang các quốc gia lân cận ngày càng đáng ngại…
Miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo tiếp tục phải đối phó với tình trạng bất ổn nghiêm trọng, khi những cuộc giao tranh giữa quân đội chính phủ và lực lượng nổi dậy M23 vẫn tiếp diễn, bất chấp các nỗ lực ngoại giao của Liên Hiệp Quốc, Liên minh châu Phi, Hoa Kỳ và Qatar. Những trận đánh mới tại tỉnh Bắc Kivu trong tháng 10/2026 cho thấy các thỏa thuận ngưng bắn vẫn chưa đủ sức chấm dứt chiến tranh, trong khi hàng triệu thường dân tiếp tục sống trong cảnh lo âu, mất nhà cửa và thiếu thốn thực phẩm.
Theo hãng thông tấn Africanews, dẫn nguồn AFP, ngày 7/10/2026, những cuộc giao tranh mới bùng nổ tại khu vực Masisi thuộc tỉnh Bắc Kivu, miền Đông Congo. Diễn biến này xảy ra chỉ một ngày sau khi phái đoàn Liên minh châu Phi đến thành phố Goma nhằm thúc đẩy tiến trình hòa bình. Đây là dấu hiệu đáng lo ngại, bởi trong lúc các cuộc vận động ngoại giao vẫn đang được tiến hành, tiếng súng trên chiến trường vẫn chưa im bặt.
Masisi là một trong những địa bàn chiến lược tại Bắc Kivu, nơi nhiều nhóm võ trang tranh giành quyền kiểm soát lãnh thổ, các trục giao thông và những khu vực có nhiều tài nguyên khoáng sản. Bản tường trình tháng 10/2026 của Security Council Report cũng ghi nhận những cuộc giao tranh giữa quân đội Congo, gọi tắt là FARDC, và lực lượng M23 vẫn tiếp diễn tại Bắc Kivu và Nam Kivu. Trong khi quân đội chính phủ gia tăng các cuộc oanh kích, M23 tiếp tục củng cố và mở rộng quyền kiểm soát tại một số khu vực.
Cần nhắc lại rằng thành phố Goma, thủ phủ tỉnh Bắc Kivu, đã lọt vào tay lực lượng M23 sau một cuộc tấn công quy mô lớn hồi tháng 1/2025. Đây là một trong những thành phố quan trọng nhất tại miền Đông Congo, nằm sát biên giới Rwanda, có dân số đông và đồng thời là trung tâm hoạt động của nhiều tổ chức cứu trợ quốc tế. Việc Goma thất thủ đã gây ra một cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng, khiến nhiều gia đình phải bỏ nhà cửa chạy lánh nạn. Vì vậy, khi đề cập đến tình hình hiện nay, cần phân biệt rõ việc M23 đang kiểm soát Goma với những trận giao tranh mới được ghi nhận tại các khu vực khác như Masisi, Rubaya và Rutshuru. Những nguồn tin mới nhất hiện chưa xác nhận một cuộc tấn công mới của M23 nhằm tiến vào Goma qua các trục giao thông huyết mạch, cũng chưa có bằng chứng đáng tin cậy xác nhận Liên Hiệp Quốc vừa nâng mức báo động an ninh lên cấp cao nhất tại những trại tị nạn, như tin tức ban đầu đã nêu.
Lực lượng M23, trong những hoạt động chính trị và quân sự gần đây còn được xem là một thành phần của liên minh AFC/M23, hiện là đối thủ lớn của chính phủ Congo tại miền Đông. Kinshasa cáo buộc Rwanda yểm trợ lực lượng này, cung cấp võ khí, nhân lực và trợ giúp quân sự nhằm mở rộng ảnh hưởng tại vùng biên giới. Hoa Kỳ, Liên Hiệp Quốc và các chuyên gia quốc tế cũng từng đưa ra những cáo buộc về sự yểm trợ của Rwanda đối với M23. Tuy nhiên, chính quyền Kigali bác bỏ việc hậu thuẫn lực lượng nổi dậy và cho rằng Congo chưa giải quyết những mối đe dọa an ninh xuất phát từ các nhóm võ trang hoạt động gần biên giới Rwanda. Một trong những tổ chức khiến Rwanda đặc biệt lo ngại là FDLR, nhóm võ trang có nguồn gốc từ những thành phần người Hutu chạy sang Congo sau cuộc diệt chủng năm 1994 tại Rwanda.
Trong khi đó, quân đội Congo không chỉ trực tiếp đối đầu với M23 mà còn dựa vào sự trợ giúp của một số lực lượng dân quân địa phương, thường được gọi là Wazalendo. Theo những tin tức do Liên Hiệp Quốc công bố, tại một số khu vực, FARDC còn phối hợp hoạt động với các lực lượng võ trang khác. Sự tham gia của nhiều nhóm có võ khí khiến chiến trường miền Đông Congo ngày càng phức tạp. Những cuộc tấn công bằng phi cơ không người lái, trọng pháo và võ khí hạng nặng cũng làm gia tăng nguy cơ thường dân bị thương vong, đồng thời đe dọa những cơ sở hạ tầng thiết yếu. Đặc phái viên Liên Hiệp Quốc phụ trách khu vực Hồ Lớn, ông Huang Xia, từng cảnh báo trước Hội đồng Bảo an ngày 13/10/2026 rằng tình hình an ninh và nhân đạo tại miền Đông Congo tiếp tục xấu đi, mặc dù các nỗ lực ngoại giao đã đạt được một số tiến triển đáng kể.
Trước tình hình đó, Liên minh châu Phi đang tìm cách duy trì cuộc đối thoại giữa các phe liên hệ. Ngày 5/10/2026, phái đoàn do bà Sahle-Work Zewde, cựu Tổng thống Ethiopia và Phó Chủ tịch Hội đồng Điều phối hòa giải của Liên minh châu Phi, dẫn đầu đã đến Goma. Thành phần phái đoàn còn có cựu Tổng thống Kenya Uhuru Kenyatta và cựu Tổng thống Botswana Mokgweetsi Masisi. Tại đây, các đại diện đã gặp phái bộ gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc MONUSCO, Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên Hiệp Quốc, Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế và đại diện AFC/M23. Ngày 6/10, phái đoàn tiếp tục các cuộc tham khảo ý kiến tại Kigali, thủ đô Rwanda, chú trọng đến việc thi hành những cam kết về an ninh, bảo vệ người tị nạn, giải giới các tay súng và thúc đẩy sự hợp tác giữa những quốc gia trong vùng.
Liên minh châu Phi sau đó kêu gọi các phe liên hệ tôn trọng cam kết ngưng bắn, hợp tác với những cơ chế giám sát và tránh mọi hành động có thể phá hoại tiến trình hòa bình. Tổ chức này đặc biệt nhấn mạnh việc bảo vệ thường dân, bảo đảm các đoàn cứu trợ có thể đến được những khu vực đang chịu ảnh hưởng của chiến tranh, đồng thời ngăn chặn tình trạng bạo lực tình dục nhắm vào phụ nữ và trẻ em. Tuy nhiên, những lời kêu gọi này cho đến nay vẫn chưa tạo ra sự thay đổi rõ rệt trên chiến trường.
Một vấn đề đáng lưu ý là tiến trình hòa bình tại Congo hiện được xúc tiến qua nhiều cơ chế khác nhau. Tháng 7/2025, chính phủ Congo và đại diện M23 đạt được cam kết hướng đến việc ngưng bắn tại Doha, dưới sự trung gian của Qatar. Sau đó, ngày 15/11/2025, hai bên tiếp tục ký khuôn khổ Doha nhằm tiến tới một thỏa thuận hòa bình toàn diện. Trong khi đó, Congo và Rwanda ký kết thỏa thuận hòa bình do Hoa Kỳ đứng ra làm trung gian tại Washington vào tháng 12/2025. Hai tiến trình này có phạm vi khác nhau: thỏa thuận Washington chú trọng đến những cam kết an ninh giữa Kinshasa và Kigali, trong khi tiến trình Doha nhắm đến việc giải quyết cuộc xung đột giữa chính phủ Congo và AFC/M23. Dầu vậy, chiến sự vẫn tiếp diễn sau khi những văn kiện này được ký kết.
Ngày 13/10/2026, đặc phái viên Huang Xia phát biểu trước Hội đồng Bảo an rằng vẫn còn một cơ hội để thúc đẩy hòa bình tại miền Đông Congo, nhưng cơ hội ấy không thể kéo dài vô thời hạn. Ông kêu gọi các phe liên hệ biến những cam kết trên giấy tờ thành những hành động cụ thể có thể kiểm chứng. Liên Hiệp Quốc cũng dự trù hỗ trợ một cuộc gặp tại thủ đô Lusaka của Zambia vào ngày 18/10, với sự tham dự của các bộ trưởng quốc phòng Burundi, Congo, Uganda, Rwanda và Tanzania, nhằm thúc đẩy sự phối hợp về an ninh trong vùng. Tuy nhiên, việc tổ chức đối thoại không có nghĩa là những lực lượng trên chiến trường đã thực sự ngưng nổ súng.
Hậu quả nặng nề nhất vẫn đè lên đầu người dân vô tội. Theo tài liệu của Liên Hiệp Quốc về cuộc chiến giành Goma, trước khi thành phố này thất thủ vào đầu năm 2025, tỉnh Bắc Kivu đã có hơn 2,8 triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Riêng trong thời gian giao tranh từ ngày 23 đến 28/1/2025, hơn 700.000 người từng sinh sống trong các trại và khu tạm cư quanh Goma lại một lần nữa bị buộc phải di tản. Nhiều gia đình phải tìm nơi trú ngụ tại nhà thân nhân, những công trình bỏ hoang hoặc các địa điểm tạm bợ, trong hoàn cảnh thiếu thực phẩm, nước sạch và dịch vụ y tế. Những con số này cho thấy mức độ khủng khiếp của thảm họa nhân đạo đã hình thành từ trước và cho đến nay vẫn tiếp tục đè nặng lên toàn vùng.
Những diễn biến mới nhất còn cho thấy cuộc xung đột tại Congo đang trở thành vấn đề an ninh của cả khu vực, chớ không còn đơn thuần là cuộc đối đầu giữa một chính phủ và một lực lượng nổi dậy. Ngày 29/10/2026, theo hãng thông tấn AP, Hoa Kỳ áp đặt biện pháp trừng phạt đối với Bộ Quốc phòng Rwanda và tổ chức tài chánh Zigama Credit and Savings Society, với cáo buộc những đơn vị này yểm trợ M23 bằng võ khí, tiếp liệu, huấn luyện và nhiều phương tiện khác. Washington cho rằng lực lượng Rwanda hoạt động cùng M23 tại Bắc Kivu và Nam Kivu. Chính quyền Rwanda bác bỏ những cáo buộc liên quan đến việc trợ giúp các nhóm võ trang, đồng thời cho rằng chính phủ Congo cũng chưa thi hành đầy đủ những cam kết của mình trong thỏa thuận hòa bình.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
