- Cuộc chiến hiện nay phô bày ý đồ sắp xếp lại trật tự thế giới của ông Trump
Nếu bạn thắc mắc tự hỏi không hiểu ba tỷ đô la có thể mua được bao nhiêu bom đạn và hỏa tiễn, thì nay bạn không cần phải thắc mắc nữa. Chỉ trong vòng 100 giờ đầu tiên của chiến dịch Operation Epic Fury đánh Iran, Hoa Kỳ đã tiêu hết số tiền ba tỷ này. Hoa Kỳ ném bom vào khoảng 2000 mục tiêu. Cuộc oanh kích đó giúp Hoa Kỳ và Do Thái hoàn toàn làm chủ không phận Iran. Nói theo lời Bộ Trưởng Quốc Phòng Mỹ Pete Hegseth, ông khoe rằng Hoa Kỳ đã đem chết chóc và hủy diệt kinh hoàng cho nước Iran. Ông khoe: “Giống như khi kẻ địch bị đánh ngã sấp xuống đất, nhưng chúng ta vẫn tiếp tục đấm đá thêm.”.
Tại sao lại có chuyện xảy ra tàn nhẫn đến như vậy? Bạn cứ hỏi Google sẽ biết ngay câu trả lời. (Đây là địa chỉ dùng để hỏi ý kiến, rất phổ biến ở Hoa Kỳ.). Thực ra, Hoa Kỳ từng sợ hãi những điều xấu nhất mà Iran có thể làm cho Hoa Kỳ kể từ năm 1979. Đó là năm lực lượng cách mạng lật đổ chế độ quân chủ cuối cùng ở Iran, thay thế triều đại quân chủ bằng một nước Cộng Hòa Hồi Giáo. Lực lượng cách mạng Iran đã bắt giữ khoảng vài chục nhân viên sứ quán Hoa Kỳ làm con tin. Kể từ đó, hai nước trở nên thù nghịch, liên tục đối đầu nhau. Tình trạng hận thù đó kéo dài lâu hơn cả thời kỳ Chiến Tranh Lạnh. Câu hỏi đặt ra là tại sao chiến tranh lại xảy ra vào lúc này?
Từ hàng chục năm qua, các Tổng thống Mỹ đều để ý canh chừng, cảnh giác mọi hành động của Iran. Họ xem Iran là nước rất nguy hiểm, có thể làm bất cứ điều gì để gây tổn hại cho nước Hoa Kỳ. Thời kỳ 1990’s, ông Bill Clinton gọi Iran là một thứ “nhà nước bất hảo.”. Năm 2002, Tổng thống George W. Bush xem Iran là một trong ba nước của khối trục ma quỷ – axis of evil– . Năm 2019, ông Donald Trump gọi lực lượng Quân Đội Cách Mạng Hồi Giáo là bọn khủng bố có tổ chức. Đây là lần đầu tiên, một lực lượng quân đội chính quy bị xếp loại là quân khủng bố. Riêng bà Kamala Harris trong lúc ra tranh cử Tổng thống hồi năm 2024 khi được ký giả hỏi nước nào là kẻ thù lớn nhất của Hoa Kỳ, bà trả lời rõ ràng đó là nước Iran. Bà còn giải thích thêm rằng “bàn tay của Iran dính máu người Mỹ.”.
Mặc dù có nhiều lý do khiến cho chiến tranh tạm hoãn. Tuy nhiên, khi nói về thế cân bằng giữa hai lực lượng quân sự thì Iran không thể nào so sánh được với nước Mỹ. Cuộc chiến hiện nay cho thấy rõ sự chênh lệch về sức mạnh quân sự của hai nước. Hoa Kỳ tha hồ chọn mục tiêu để ném bom xuống Iran, trong lúc hỏa tiễn của Iran không thể nào bắn tới nước Mỹ vì ở quá xa lục địa Bắc Mỹ. Bộ trưởng Pete Hegseth nói: “Cuộc chiến hiện nay không mang tính chất công bằng nếu đánh tay đôi.”. Điều này không có gì là mới mẻ cả. Trong mấy chục năm qua, Hoa Kỳ có thể dội bom thật tàn bạo trên đất Iran, cả ngày lẫn đêm, bất cứ lúc nào.
Khả năng Mỹ có thể tiến đánh Iran bất cứ lúc nào đã lậm sâu vào tiềm thức của văn hóa Mỹ qua những bài hát khi có khủng hoảng xảy ra. Chẳng hạn như khi con tin Mỹ bị cầm giữ thì có bài hát: “We’re gonna push the big button.”, ca sĩ Dick Allens với giọng trầm baritone hát bài: “Go to hell Ayatollah” để nguyền rủa người lãnh đạo tối cao của Iran. Bài hát được ca nhiều nhất là bài: “Bomb Iran” , trong đó có một bài mang lời ca như sau: “Hãy biến Iran trở thành bãi đậu xe.”. Khi Thượng Nghị Sĩ John McCain ra tranh cử Tổng thống, một ký giả hỏi ông: “Khi nào thì Hoa Kỳ sẽ bỏ thương thuyết ngoại giao với Iran, và gửi thông điệp bằng máy bay đến Iran.”, ông John McCain, chắc lưỡi và ngâm nga bài hát: “Hãy Ném Bom Iran”.
Nhưng trên đây chỉ là những lời nói, giọng điệu trêu đùa trẻ con. Phải đợi đến khi ông Trump làm Tổng thống, Hoa Kỳ mới đánh bom Iran. Chưa bao giờ Iran ra mặt tấn công trực tiếp đánh Hoa Kỳ. Chỉ có một lần suýt xảy ra chiến tranh rõ ràng khi đôi bên đụng độ nhau ngoài biển khơi. Một tàu chiến Hoa Kỳ bắn hạ một máy bay hàng không dân sự của Iran Air, khiến cho 290 hành khách và phi hành đoàn tử vong. Đó là một tai nạn thực sự, xảy ra vì nhầm lẫn. Vài ngày sau, Tổng thống Ronald Reagan viết một lá thư cho Iran tỏ ý hối hận sâu xa vì tai nạn xảy ra. Trong suốt gần nửa thế kỷ, Iran và Hoa Kỳ chưa bao giờ thực sự có chiến tranh trực diện.
Những lý do khiến cho chiến tranh không thực sự xảy ra vì sau Thế Chiến Thứ Hai, kể từ năm 1945, Hoa Kỳ tự khoác cho mình trách nhiệm giám sát mọi biến cố xảy ra trên thế giới. Điều này đưa đến việc giải thích lại đâu là quyền lợi của Hoa Kỳ. Lối giải thích mới này rất bao quát và rộng rãi đến nỗi bất cứ điều gì xảy ra trên thế giới cũng đều liên quan đến an ninh quốc gia của Hoa Kỳ. Đúng như trong Phúc Trình của Ủy Ban Điều Tra vụ 9/11 viết như sau: “Bây giờ, lãnh thổ nội địa của Hoa Kỳ chính là cả hành tinh trái đất này.”.
Trong sứ mạng duy trì trật tự toàn cầu đó, đổi lại, Hoa Kỳ phải làm điều gì để chứng minh vai trò lãnh đạo của mình, và được đồng minh chấp thuận. Tổng thống Joe Biden từng nói: “Thế giới này không tự nó sắp xếp lấy được.”. Nó cần có Hoa Kỳ “ngồi ở vị trí đầu bàn hội nghị” đóng vai trò chỉ đạo, thi hành quy tắc, luật lệ. Không có quốc gia nào khác đứng đầu về TỰ DO, DÂN CHỦ, và NHÂN QUYỀN.
Thái độ kiêu ngạo kể trên thể hiện rất rõ khi Tổng thống George W. Bush ra lệnh xâm lăng Iraq, lật đổ Saddam Hussein. Ông gọi việc làm của ông là để theo đuổi “Chương trình thiết lập tự do cho thế giới.”. Việc làm của ông Bush khác hẳn với ý định của ông Trump trong cuộc chiến hiện nay. Ông Donald Trump muốn thực hiện một cuộc thập tự chinh- crusade-. Ông Trump hứa sẽ đặt quyền lợi nước Mỹ lên trên hết, và sẽ để yên cho thế giới muốn sụp đổ ra sao cũng mặc. Việc can thiệp của Hoa Kỳ vào nước khác chỉ thực hiện khi nào có sự “đe dọa trực tiếp đến quyền lợi của nước Mỹ.”. Ông thật sự tin vào nguyên tắc này, và ông còn nói rằng nếu cần phải can thiệp vào nước khác, chúng ta cần có một kế hoạch chặt chẽ, làm thật nhanh rồi rút đi. Cho đến năm nay, ai cũng cho rằng sứ mạng của Hoa Kỳ đối với thế giới đã được cho co cụm lại, và sẽ không có chuyện ông Trump khởi sự gây chiến với nước khác.
Hết rồi. Cho đến khi ông Bush xâm lăng Iraq, thái độ bá quyền của Hoa Kỳ còn áp dụng, với một số giới hạn. Các Tổng thống Mỹ trước đây đều tỏ ra ngần ngại khi muốn tấn công Iran bởi vì họ sợ sẽ gây ra những tổn hại lớn đến tính chất chính danh, hợp pháp của nước Mỹ, hay đến quyền lợi của nước Mỹ đã từng gom góp được từ bấy lâu nay. Nhưng với ông Trump, những điều này không có ý nghĩa gì đối với ông. Ông Trump bước vào cuộc xung đột với thái độ vui vẻ, và hân hoan. Phát ngôn nhân báo chí của Bạch Cung nói rằng ông Trump hành động với “cảm nghĩ” cho rằng Iran sẽ tấn công Hoa Kỳ. Ý kiến sử dụng giải pháp ngoại giao ít thấy trong suy nghĩ của ông Trump. Vì thế hầu như không có rào cản nào đặt ra cho ông khi ông khai mào cuộc chiến.
Trong bài bình luận trên báo Times, Peter Beinart mô tả chính sách đối ngoại của ông Trump mang tính chất của chủ nghĩa “đế quốc”. Nhưng trong từ ngữ “đế quốc”- imperialism- rút từ chữ empire đẻ ám chỉ sự kiểm soát. Ngày xưa các nước theo chủ nghĩa đế quốc cổ điển đi xâm chiếm nước khác, rộng lớn hơn cả nước của họ, để áp đặt một hệ thống cai trị nhân danh đem văn minh đến vùng đất họ đi xâm chiếm. Chúng ta có thể dễ dàng gán cho chữ “đế quốc” đối với các vị tổng thống Mỹ tiền nhiệm của ông Trump, bởi vì họ có tham vọng muốn cai quản toàn thể thế giới. Song điều đáng ngạc nhiên trong thái độ của ông Trump là ông nhún vai, tỏ ra lạnh lùng không thèm quan tâm đến những gì xảy ra đối với những nước ngoại quốc. Chúng ta có thể gọi chính sách “thay đổi chế độ cai trị” của ông Trump là chủ nghĩa hư vô, không thể gọi đó là chủ nghĩa đế quốc được.
Tháng Sáu vừa rồi, khi Hoa Kỳ đem máy bay đi ném bom cơ sở chế tạo vũ khí nguyên tử của Iran, ông Trump cho đăng khúc video cho thấy máy bay Mỹ thả bom xuống Iran, cùng lúc đó kèm theo lý luận cho rằng không những ông Trump đã gây ra rất nhiều thiệt hại, tổn thất, ông còn tự giải phóng cho ông khỏi chủ nghĩa đế quốc.
Mặc dù thái độ thù nghịch giữa Hoa Thịnh Đốn và Tehran bùng phát lớn vào năm 1979. Thực ra, mối thù đó có nguyên nhân từ lâu đời trước đó, thời thập niên 1950’s. Thời bấy giờ một Thủ tướng của Iran, ông Mohammad Mosaddegh gây tiếng vang trên toàn thế giới khi ông ra lệnh “quốc hữu hóa” khối lượng dầu hỏa của Iran. đòi lấy lại tất cả những khoản tiền lời từ dầu hỏa đã vô cớ chảy vào nước Anh. Tin đó chấn động lớn đến nỗi báo TIME đăng hình hình ông trên trang bìa, vinh danh ông là “Nhân Vật Nổi Bật Trong Năm”.
Chính quyền Anh muốn loại trừ ông Mosaddegh. Nhưng Tổng thống Dwight Eisenhower lại xem ông Mosaddegh như một nhân vật nổi tiếng có khuynh hướng cấp tiến, trí thức thân Mỹ, và có nhiều khả năng lãnh đạo. Tổng thống Mỹ nói với Bộ Trưởng Ngoại Giao Anh rằng: “Tôi sẵn sàng cho nhân vật này mưới triệu đô la.”.
Trong bàn cờ chính trị thế giới lúc bây giờ, nước Anh tìm cách lôi kéo Mỹ về phe mình bằng cách nêu ra lý do rằng ông Mosaddegh có thể trở thành nguy hiểm, và ông ta sẽ để cho Cộng Sản Xô Viết chen chân vào, và đem lại sự bất ổn cho Iran. Thế là Tổng thống Eisenhower chấp thuận cho tiến hành cuộc đảo chính lật đổ ông Mosaddegh vào năm 1953. Cơ quan CIA bịa ra nhiều câu chuyện xấu xa về Mosaddegh, xúi người đóng kịch, và tìm mọi cách thuyết phục Vua Shah của nước Iran lúc bấy giờ nên tống giam Mosaddegh, lấy lại quyền hành của nhà Vua. Cuộc đảo chính diễn ra đúng như dự tính của CIA. Vua Shah được CIA khôi phục lại quyền bính, ông tuyên bố rằng: “Tôi có được Ngai Vàng là nhờ ơn Thượng Đế, nhân dân của tôi, quân đội của tôi, và nhờ vào qúy ông ở CIA. Tôi mang ơn các ông.”.
Đây là một thành công bất ngờ, bộc phá của cơ quan CIA. Trước đó, Hoa Kỳ vừa mới trải qua một cuộc chiến tranh đẫm máu, rất hao tốn, để đẩy lui Cộng Sản ở Triều Tiên. Trong khi đó việc lật đổ ông Mosaddegh được làm một cách gọn gàng, chỉ tốn một ít đô la. Từ đó trở đi, cơ quan CIA tha hồ tung hoành. Nhà nghiên cứu chính trị Lindsey O’Rourke kể ra là có 64 vụ đảo chánh, hay khuynh đảo kết quả bầu cử mà CIA có nhúng tay vào trên khắp thế giới trong thời Chiến Tranh Lạnh. Hơn một nửa những vụ đảo chính này, như trường hợp ở Iran, đều đưa đến kết quả là tạo ra một thứ chính quyền độc tài, tham nhũng, được Mỹ ủng hộ.
Chúng ta hãy nhớ rằng hầu hết những vụ đảo chính, lật đổ chính phủ, đều làm trong bí mật. Tổng thống Eisenhower phải thú nhận rằng nếu việc đảo chánh ở Iran được làm công khai, hẳn là Hoa Kỳ sẽ bị xấu hổ đối với vùng Trung Đông, và thành tích tốt về chính trị do Mỹ đem lại cho vùng Trung Đông trong vùng hẳn là sẽ mất hết. Nói khác đi, Hoa Kỳ đã làm chuyện mờ ám, làm trong bí mật khiến cho Hoa Kỳ bị mất chính nghĩa. Vả lại tính chất chính đáng là lý do giúp cho Hoa Kỳ đóng vai trò Siêu Cường, chế ngự thế giới.
Lúc đầu, xem ra việc đảo chính, làm trong bí mật đưa đến kết quả tốt. Mặc dù nhiều nước ở Trung Đông tức giận và oán hận Mỹ, song Vua Shah đứng trụ khá vững và tiếp tục bán dầu cho thế giới. Rắc rối nằm ở chỗ, vị trí của vua Shah bị suy yếu, bị khinh bỉ ở trong nước Iran. Người chỉ trích vua Shah nặng lời nhất là Giáo chủ Ruhollah Khomeini. Ông ta lên án Vua Shah là con nuôi của Mỹ- American Shah- và giới trí thức Iran đều cho rằng nước Iran bị Mỹ hóa, bị Tây phương hóa quá đáng, không đúng theo đạo lý và văn hóa Iran. năm 1979, khi mối bất mãn của dân chúng Iran đối với vua Shah trở nên sôi sục, hàng triệu người dân Iran tham gia vào cuộc cách mạng chống lại vua Shah. Giáo chủ Khomenei được tôn làm nhà lãnh đạo tối thượng, và đứng ra nắm quyền cai trị Iran. Ông gọi nước Mỹ là “Quỷ Sứ Satan ác độc.”- Great Satan.
Chế độ thần quyền của ông Khomenei là một loại thể chế mới, song những lời oán hận nước Mỹ thì vẫn theo luận điệu cũ. Sau khi các sinh viên chiếm được Sứ Quán Mỹ ở Tehran, một trong những lãnh tụ sinh viên đã chửi vào mặt nhà ngoại giao Mỹ rằng: “Bọn chúng mày không có quyền than trách ai được. Chính bọn mày đã chiếm đất nước ta từ năm 1953.”.
Hồi năm 2000, Ngoại trưởng Mỹ, bà Madeleine Albright công khai thú nhận rằng chính Hoa Kỳ đã “đóng vai trò quan trọng” trong việc đảo chính lật đổ Mosaddegh. Hoa Kỳ đã làm việc này vì lý do chiến lược, song không phải với mục đích tốt. Bà nói rằng nhìn lại quá khứ chúng ta thấy điều này khá rõ ràng, không thể phủ nhận được. Vì thế cho đến bây giờ, nhiều người Iran vẫn còn bất bình về hành vi của Mỹ.
Thế giới rộng bao la, và hai nước thù nghịch vẫn có thể cùng chung sống trên trái đất này. Nhưng nhiều Tổng thống Hoa Kỳ không tìm ra được cách né tránh nước Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Thỉnh thoảng đôi bên vẫn cứ đụng chạm nhau, và lại lên tiếng chửi nhau.
Đối với Tổng thống Jimmy Carter, Iran là một cái ung nhọt hết sức khó chịu, không biết làm sao giải quyết được. Năm cuối nhiệm kỳ tổng thống của ông bị quấy rối bằng cuộc khủng hoảng con tin. Ông Carter thừa biết rằng Hoa Kỳ có thừa sức mạnh để xóa sổ hẳn nước Iran trên bản đồ thế giới, và ông còn bị áp lực cần phải ra tay hành động. Nhưng ông lo sợ về hậu quả của chiến tranh, và nhất là ông lo cho tính mạng của con tin Mỹ. Cuối cùng, ông quyết định thực hiện việc giải cứu con tin, và cuộc giải cứu bị thất bại nặng nề. Việc thất bại đó khiến ông phải chấp nhận giải pháp thương thuyết kéo dài rất lâu, và ông bị thất cử khi ra tái tranh cử tổng thống. Để bêu xấu ông, quyết định thả con tin Mỹ chỉ được công bố vào lúc người kế vị ông là Tổng thống Ronald Reagan làm lễ nhậm chức.
Chính quyền Reagan chọn đường lối cứng rắn đối với Iran. Theo ông Bộ trưởng Quốc Phòng Caspar Weinberger “Lãnh đạo Iran là một nhóm khủng bố quá khích lúc nào cũng hận thù Mỹ một cách vô lý.”. Khi quân khủng bố Hezbollah bắt giữ con tin Mỹ ở Lebanon, Hoa Kỳ đã chọn nước cờ phức tạp để giải quyết việc thả con tin. Giải pháp đó là Hoa Kỳ sẽ trao vũ khí cho quân Cách Mạng Hồi Giáo để đem con tin về Mỹ, và số tiền bán vũ khí đó sẽ được dùng để giúp lực lượng kháng chiến thân Mỹ ở Nicaragua, chống lại chính quyền thân cộng. Khi cuộc trao đổi bất hợp pháp này bị đem ra ánh sáng, chính quyền Reagan bị lên án, bị sỉ nhục, và tỷ lệ dân chúng Mỹ ủng hộ giảm sụt thê thảm. Sau này, bà Nancy Reagan kể lại rằng: “Đó là thời gian đen tối nhất, mọi hoạt động của chính phủ hầu như bị ngưng đọng, hoàn toàn tê liệt.”.
Cuối cùng thì mặc dù Tổng thống Reagan và Phó Tổng thống Bush không bị chỉ trích, song vài nhân viên cấp dưới trong chính quyền bị “đốt cháy” trong vụ tai tiếng Iran-Contras. Một số nhân vật này về sau lại nắm vai trò quan trọng của chính quyền Tổng thống George W. Bush. Bài học về vụ Iran-Contra được ký giả James Mann viết trong cuốn sách tựa đề là “Rise of Volcan” 2004. Bài học đó là nên tránh xa không được thương lượng bí mật với các nhà lãnh đạo độc tài.
Trong cuộc Chiến Tranh Chống Khủng Bố của Tổng thống George W Bush, Hoa Kỳ thể hiện chính sách bá quyền bằng cách gây ra chiến tranh, xáo trộn trong ngắn hạn để đổi lấy sự ổn định lâu dài.
Ông Bush thường bị chỉ trích là người có thái độ xem thường luật pháp. Lúc gần đây đề tài đem quân đi đánh Iraq với lý do bịa đặt được đem ra thảo luận. Ông Bush bị mang tiếng rất nhiều. Chính quyền của ông Bush bị chỉ trích là đã nói láo.
Ông Bush và Phó Tổng thống Dick Cheney cũng muốn tấn công Iran giống như đem quân đi xâm lăng Iraq. Nhưng Tổng thống Bush cân nhắc những thiệt hại có thể đem đến cho nước Mỹ, nên ông chần chờ, đắn đo. May thay, vào năm 2007, Cơ quan Tình Báo Quốc Gia Hoa Kỳ cho biết Iran đồng ý ngưng chương trình chế tạo vũ khí nguyên tử. Từ đó vụ tiến đánh Iran không còn được đặt ra trong thời Tổng thống George W Bush. Vả lại, lúc bấy giờ ông Bush còn đang quá bận rộn với tình hình ở Iraq. Giống như câu chuyện dân gian của Mỹ, Nội các của chính quyền Bush gọi tình hình ở Iraq là “Pottery Barn rule.”- Làm vỡ bình sứ trong nông trại thì phải ráng mà ôm lấy bình sứ vỡ này. Ông Trump đứng bên ngoài quan sát tình hình, và ông mai mỉa chê trách ông Bush: “Tại sao ông ta cứ bị lôi cuốn vào chỗ bế tắc ở Iraq. Sao ông ta không tuyên bố Hoa Kỳ chiến thắng và đem quân về nước. Theo tôi ông Bush là ông tổng thống tồi nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.”.
Người kế vị ông Bush là Barack Obama. Ông này không thích chủ nghĩa phiêu lưu của ông Bush. Nhưng điều này không có nghĩa là Hoa Kỳ từ bỏ chủ nghĩa bá quyền. Ông Obama muốn thực hiện điều này bằng cách thu xếp âm thầm và khéo léo. Ông nói: “Nước Mỹ lúc nào cũng phải đóng vai trò lãnh đạo trên thế giới. Nếu Mỹ không làm, nước nào sẽ đứng ra làm vai trò này.”.
Trong bài diễn văn đọc vào lúc nhậm chức Tổng thống, ông Obama nói: “Đối với thế giới Hồi Giáo, chúng tôi sẵn sàng đưa bàn tay ra để bắt tay thân thiện với các bạn nếu các bạn đừng nắm chặt tay để chuẩn bị đánh chúng tôi.”. Hai tháng sau, ông cho phổ biến cuốn phim video chúc mừng Năm Mới của Vùng Vịnh Ba Tư. Trong đó, ông gọi tên chính thức của nước Iran là “Islamic Republic of Iran”. Đây là lần đầu tiên, một Tổng thống Mỹ xưng hô với nước Iran bằng ngôn ngữ kính nể, và lịch sự.
Cây kim trong bọc bắt đầu nhúc nhích. Từ nay các lãnh tụ tối cao của Iran, ông Ali Khamenei khi hiệu triệu dân chúng, không còn đòi dân chúng hô to khẩu hiệu: “Death to America” – Giết Chết Tụi Mỹ- Trái lại, ông ta nói: “Chúng tôi chưa có nhiều kinh nghiệm làm việc với Tổng Thống mới của nước Mỹ. Hãy để chúng tôi quan sát, và đánh giá ông ta sau.”. Ông Ali Khamenei cũng nhắn với Tổng thống Obama rằng: “Nếu các ông thay đổi thái độ. Chúng tôi cũng sẽ thay đổi thái độ của mình.”. Nhưng theo tác giả John Ghazvinian, trong cuốn sách “America and Iran” thì đó cũng chỉ là những lời mở đầu mang tính chất lịch sử, rồi thôi.
Tuy nhiên, nếu ông Obama muốn làm được một kỳ tích ngoại giao bộc phá giống như chuyện Nixon đi thăm Trung Hoa ngày xưa thì ông phải làm sao tranh đấu được với nền móng chính trị Mỹ (political establishment) vốn sẵn có từ bao đời nay. Thậm chí bà Ngoại Trưởng Hillary Clinton đã đệ trình với Quốc Hội Mỹ rằng đây mới chỉ là bước thăm dò để đặt “Hoa Thịnh Đốn ở thế mạnh trong tình hình chính trị quốc tế.”. Nếu như bước thăm dò đó không thành công, chúng ta vẫn tiếp tục áp dụng “biện pháp trừng phạt.”. Nhưng rồi Tổng thống Obama phải gánh chịu rất nhiều áp lực, nhất là áp lực từ phía những người ủng hộ Do Thái. Rút cuộc, ông Obama đành phải để dự tính kế hoạch thương thuyết rộng lớn, quy mô phải thu hẹp lại thành cuộc thương thuyết ngắn ngủi, không hoàn chỉnh về khối lượng chất uranium mà Iran đang tồn trữ.
Đúng như sự tiên liệu của bà Clinton, cuộc thương thuyết thất bại, và các biện pháp trừng phạt tiếp tục được Phó Tổng thống Joe Biden thực hiện. Những biện pháp trừng phạt này Phó Tổng thống Biden gọi là “những biện pháp trừng phạt nặng nề nhất trong lịch sử”, khiến cho xã hội Iran bị thiếu thốn mọi bề, tàu chở xăng dầu không bán được, đồng tiền bị mất gía, bệnh viện thiếu thuốc men, và dụng cụ dùng trong nhà máy hao mòn không được thay thế.
Ông Obama lại cố thực hiện việc thương thuyết với Iran một lần nữa trong nhiệm kỳ hai. Lần này có ông ngoại trưởng mới là John Kerry, hăng say nhập cuộc. Việc làm của ông hết sức cam go.Ông dự tính giảm bớt một số biện pháp chế tài, đổi lại, Iran chỉ được phép sản xuất rất hạn chế khả năng nguyên tử. Sau đó, với một Quốc Hội hoài nghi việc làm của ông John Kerry, họ mời ông Thủ tướng Do Thái Benjamin Netanyahu đến nói chuyện. Ông Netanyahu nặng lời chỉ trích kết quả thương lượng của ông John Kerry. Ông Netanyahu cho rằng cuộc thương lượng của ông Kerry sẽ đưa đến kết quả là công nhận tính chất hợp pháp của chương trình nguyên tử của Iran. Do đó, ông Netanyahu kêu gọi “chúng ta hãy đứng lên đoàn kết để ngăn chặn Iran tiến đến việc chinh phục thế giới. Reo rắc khủng bố khắp nơi.” Ông Benjamin Netanyahu lên tiếng kêu gọi phải ngăn chặn kết quả thương lượng, và ông tự mình vỗ tay.
Ông Obama đạt được một hiệp định với Iran vào năm 2015 sau khi hăm dọa dùng quyền phủ quyết đối với Quốc Hội. Vụ thương thuyết với Iran của chính quyền Obama cũng giống như chương trình bảo hiểm y tế Obama Care về chính sách đối ngoại. Đó là dấu ấn của chính phủ Obama. Trong cuốn sách “Enduring Hostility” nhà nghiên cứu chính trị Dalia Dassa Kaye viết rằng kết quả thương lượng với Iran của chính quyền Obama để lại dư vị vừa cay đắng vừa ngọt ngào. Trong khi đó ông Trump thì nhất định cho rằng vụ thương thuyết của chính quyền Obama là “một vụ thương thuyết tồi tệ nhất từ trước đến nay. Và Obama là một Tổng thống dở nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.”.
Trong lúc ra tranh cử Tổng thống, ông Trump hứa sẽ xé bỏ hiệp định của ông Obama đã ký với Iran. Giáo chủ Ayatollah Khamenei đáp trả rằng nếu ông Trump làm như vậy, Iran sẽ nổi lửa đốt cháy tất cả. Theo tác giả Kaye, nhờ có sự can gián của bốn nhân vật trọng tuổi trong Hội Đồng An Ninh Quốc Gia là các ông H.R. McMaster, Bộ trưởng Quốc Phòng James Mattis, Bộ Trưởng Ngoại Giao Rex Tillerson và Cố Vấn An Ninh John Bolton nên ông Trump mới tạm hoãn chưa xé bỏ hiệp định ông Obama ký với Iran. Tuy nhiên, cuộc đấu tranh can ngăn của các ông cố vấn vẫn chưa hoàn tất. Sau khi lược qua những tài liệu về hiệp định ngoại giao, ông Trump nói rít trong miệng, rủa thầm rằng: “Tôi sẽ không bao giờ chuẩn thuận cho cái điệp định này thêm một lần nữa. Tôi không thể tin rằng tôi đã lỡ tay ký vào hiệp định này.”.
Nhìn ngược dòng thời gian, không ai có thể ngờ được rằng hiệp định ký kết với Iran tồn tại cho đến năm 2018, trước khi bị ông Trump hủy bỏ. Xé bỏ nhiều hiệp định quốc tế mà Hoa Kỳ từng ký kết với các nước trên thế giới là đặc điểm độc đáo của ông Trump.Ông từng nói trong bài diễn văn nói chuyện với các quân nhân Mỹ ở Iraq rằng: “Kết quả thương lượng dù cho quan trọng đến đâu đối với tôi cũng chẳng có ý nghĩa gì. Nói thẳng ra là chúng ta ở trong thế giới mà các nước khác không biết đến sức mạnh của chúng ta. Đó là điều ngớ ngẩn, vô lý. Chúng ta sẽ không còn đóng vai trò cảnh sát thế giới nữa.”. Trước đám đông quân nhân có mặt, ông nhắn nhủ: “Từ nay trở đi chúng ta sẽ không cần phải nói ngon ngọt để chiều lòng bất cứ nước nào. Các bạn hãy nhớ nhé.”.
Đây là sự thay đổi thái độ rất quan trọng. Thay vì áp dụng chủ trương bá quyền toàn cầu, ông Trump đề nghị từ nay nước Mỹ chỉ nghĩ đến quyền lợi của Hoa Kỳ mà thôi. Khi được hỏi như vậy chủ nghĩa Trump đối với thế giới là gì- Trump Doctrine– một quan chức cao cấp trong chính phủ trả lời một cách thô lỗ rằng: “Chúng ta là nước Mỹ mà! nước Mỹ là trên hết hiểu chưa, đồ ngu!”.
Với chủ đích không cần nước nào là đồng minh cả, ông Trump không che dấu sức mạnh vô song của Hoa Kỳ. Năm 2019, ông đã đăng trên trang mạng Twitter tấm hình chi tiết dàn phóng hỏa tiễn của Iran mà các vệ tinh tình báo của Mỹ chụp được. Các chuyên viên tình báo phải vội vàng rút tấm hình này xuống vì xem đó là tin mật. Ông Trump cản lại: “Cứ để đó. Đây mới là phần hấp dẫn- sexy- nhất của tấm hình.”. Từ đó về sau, các phụ tá tìm mọi cách dấu tất cả những tin mật, nhạy cảm, không cho ông biết.
Ông Trump cũng có thói quen loan tin nói rằng Hoa Kỳ luôn ở tình trạng rủi ro tại nhiều nơi trên thế giới. Ông tung tin thăm dò đề nghị hãy để Nam Hàn và Nhật phát triển vũ khí nguyên tử, nhằm giúp họ không còn phải nhờ vả Hoa Kỳ che chở cho họ. Ông còn nói thêm: “Nếu việc này đưa đến chiến tranh giữa Nhật và Bắc Triều tiên thì cũng tốt thôi. Có chiến tranh thì có, chúng ta sẽ tham chiến, sợ gì. Chúc hai nước may mắn, cứ làm tới đi.”.
Sau khi hiệp định Hoa Kỳ ký với Iran dưới thời Tổng thống Obama bị ông Trump hủy bỏ, Iran tái tục việc phát triển nguyên tử với tốc độ thật nhanh,họ tiến gần đến khả năng chế tạo được vũ khí nguyên tử vì không còn bị ràng buộc bởi hiệp định quốc tế. Mặc dù Tổng thống Joe Biden có hứa là ông sẽ áp dụng biện pháp chế tài thật mạnh để ngăn cản Iran chế tạo vũ khí nguyên tử. Nhưng rồi ông bỏ quên ý định này, và theo nhà phân tích chính trị Kaye: “ Iran trở thành một quốc gia có khả năng chế tạo vũ khí nguyên tử.”.
Thế rồi sau đó, ông Trump lại tái đắc cử, trở thành Tổng thống nhiệm kỳ thứ hai.
Liệu ông có để yên cho nước Cộng Hòa Hồi Giáo tự do phát triển vũ khí nguyên tử hay không? Tháng Sáu năm 2025, ông Trump cùng với Do Thái dùng máy bay oanh kích cơ sở chế tạo vũ khí nguyên tử của Iran. Tuy nhiên, cuộc oanh kích này vẫn chưa đưa đến một cuộc chiến tranh lớn với Iran, và theo chuyên viên trong Hội Đồng An Ninh Quốc Gia của ông Trump thì không bao sẽ có chiến tranh giữa Hoa Kỳ và Iran. Phúc trình của Hội Đồng An Ninh Quốc Gia còn lớn tiếng chỉ trích những chuyên gia của giới ưu tú -ám chỉ nhóm trí thức khoa bảng cấp tiến- khi họ cho rằng ngày nào Hoa Kỳ còn chế ngự cả thế giới, ngày đó vẫn có hòa bình, không có chiến tranh. Tóm lại chính quyền Trump chủ trương Hoa Kỳ nên có thái độ lạnh lùng, vô cảm trước những biến động của thế giới. Hoa Kỳ chỉ cần nghĩ đến quyền lợi của nước Mỹ mà thôi. Vậy là sẽ không có chiến tranh, chỉ có hòa bình mà thôi.
Tuy nhiên, thái độ lạnh lùng đó có thể đưa đến việc dẹp bỏ những rào cản về quyền hành động của chính quyền. Khi còn làm Cố Vấn An Ninh cho ông Trump trong nhiệm kỳ đầu, ông John Bolton đã từng được nghe ông Trump trả lời câu hỏi: “Tổng thống có thể chấp nhận rủi ro đến mức nào.”. Ông Trump với phụ tá rằng: “Tôi không tin có sự rủi ro, nguy hiểm. Theo tôi rủi ro là tốt, là thử thách tốt, cứ làm đi.”. Ngay sau đó, ông cho tiến hành kế hoạch lật đổ Tổng Thống Nicolas Maduro của nước Venezuela để lấy dầu hỏa của nước này.
Hồi đầu năm nay, máy bay Hoa Kỳ mở nhiều cuộc không kích bắn phá các địa điểm quan trọng trên lãnh thổ Venezuela, và đưa biệt kích vào bắt cóc ông Maduro cùng bà vợ là Cilia Flores đem về Mỹ. Trong lúc ông Trump nói những lời đãi bôi về những lý tưởng hòa bình, tự do và công lý, ông cũng liếc mắt nhìn sang khối lượng dầu hỏa khổng lồ của nước Venezuela, và thị trường dầu hỏa trên thế giới. Lý luận của ông Trump giống như lý tưởng của ông George Bush khi đi xâm lăng Iraq, nhưng ông Trump còn thiếu sự tế nhị so với ông Bush. Ông Trump tố cáo ông Maduro đã lén đem ma túy, và đưa bọn băng đảng giết người vào Mỹ. Cùng lúc đó, ông ca ngợi bà Phó Tổng thống Delcy Rodriguez là một phụ nữ “đáng yêu”, và đặt bà lên làm Tổng thống lâm thời của Venezuela.
Ông Trump rất hài lòng về việc làm của Mỹ ở Venezuela. Ông nói: “Thực ra, tất cả mọi người ở đâu vẫn ở nguyên đó, tiếp tục làm việc cũ của mình, chỉ có hai người phải thay đổi việc làm mà thôi.”. Ông Trump xem chiến dịch tấn công bằng quân sự của quân đội Mỹ giống như một “show” truyền hình “The Apprentice” của ông, hay một đợt sa thải công nhân của một công ty thương mại.
Hiện nay vẫn chưa rõ và Delcy Rodriguez sẽ đóng trụ làm Tổng thống lâm thời của nước Venezuela được bao lâu trong lúc phải đóng hai vai trò: vừa làm vừa lòng Mỹ, vừa ngăn ngừa được những chống đối của phe đối lập ở trong nước. Trước đây, vua Shah của Iran đã làm được vai trò này, tuy rằng không được vĩnh viễn. Dù sao đi nữa, trong đoản kỳ trước mắt, quả thực Venezuela đã giúp đổ đầy bình xăng cho xe tăng của ông Trump gia tăng tốc lực thẳng tiến đến giai đoạn kế tiếp, đó là đâm đầu và cuộc chiến tranh với Iran. Ông nói với đài CNN một cách ngon lành: “Kỳ này chuyện chiến sự sẽ diễn ra dễ dàng cho mà xem. Nó sẽ xảy ra giống hệt như ở Venezuela.”.
Giọng điệu của ông Trump nghe ra quen quen. Viết trên báo Times, ông Ross Douthat đã đưa ra lý luận phản bác cho rằng: “tinh thần lạc quan, tưởng bở của ông Bush đã mớm lời cho chính quyền của ông Trump. Nhưng hỡi ôi, họ đâu có học được chữ ngờ rằng tình hình ở Trung Đông nó rắc rối, nhiêu khê lắm, không đơn giản như ông ta tưởng. Ngày xưa ông Bush tung ra hai đợt tấn công quân sự: Operation New Dawn và Operation Enduring Freedom để ngầm ám chỉ rằng Hoa Kỳ tiến vào xâm lăng Iraq để xây dựng một chân trời mới, đem lại sự cảm hóa, biến chuyển sâu xa ở trong vùng với mục đích tạo được ảnh hưởng lâu dài của Hoa Kỳ ở trong vùng này. Ngày nay, chính quyền Trump tung ra hai chiến dịch quân sự mang tên là Operation Midnight Hammer và Operation Epic Fury. So sánh hai tên của chiến dịch quân sự chúng ta thấy rõ sự khác biệt rõ ràng giữa ý đồ của ông Bush và ông Trump.
Sự khác biệt nằm ở những chữ Dawn- Bình Minh- và Midnight -Nửa Đêm, giữa Freedom -Tự Do- và Fury- Phẫn Nộ. Tất cả đều bắt nguồn từ chủ nghĩa bá quyền của Mỹ mà ra- không có một cơ sở lý thuyết nào đứng sau để hậu thuẫn cho hành vi của họ. Chúng ta thấy rõ ràng là ông Trump có thái độ hối hả, và liều lĩnh. Hình như ông ta muốn bác bỏ tất cả những quan ngại về hệ lụy của chiến tranh mà những tổng thống tiền nhiệm để ý đến. Ông vội vã làm cho nhanh để đạt mục tiêu cũ. Thế là từ nay, sức mạnh quân sự của một siêu cường, mạnh nhất thế giới nằm trong tay của ông để ông vãn hồi trật tự cho thế giới. Nhưng không, ông dùng sức mạnh đó để phá tung, dẹp bỏ tất cả. Bây giờ không còn là hành động theo chủ nghĩa bá quyền nữa, mà là hành động theo lối du côn: hit-and- run- Đánh rồi bỏ chạy.
Sau khi giúp Do Thái giết được lãnh tụ tối cao của Iran, ông Trump chỉ có ý niệm rất mơ hồ về những bước sắp tới sẽ phải làm gì. Có lẽ Lực Lược Vũ Trang Cách Mạng Hồi Giáo sẽ bỏ vũ khí xin quy hàng nhân dân hay chăng? Hay cũng có thể chính Lực Lượng Vũ Trang đó sẽ làm cách mạng ở trong nước Iran để đứng ra cai trị thay cho chế độ thần quyền. Vạn bất đắc dĩ cũng có thể xảy ra chuyện nước Cộng Hòa Hồi Giáo bị tước nanh vuốt, suy yếu, và xin quy phục, để ông Trump chọn một người lãnh đạo mới trong hàng ngũ lãnh đạo của họ. Vì thế, ông Trump đã kiêu ngạo khoe rằng: “Có ba tên xem ra có thể được chọn làm người lãnh đạo mới của Iran, nhưng cả ba đứa đều đã bị giết hết rồi.”. Ông nói ra với sự kiêu hãnh khoái trá, không một chút kiêng nể. Trong lúc đó, chính phủ Iran làm chọn lựa riêng của họ. Họ đưa ông Mojtaba Khamenei lên làm nhân vật lãnh đạo mới. Ông này là con thứ của Giáo chủ Ayatollah, người vừa mới bị giết chết. Chính ông Mojtaba Khamenei cũng vừa mới trọng thương vì máy bay Mỹ và Do Thái không kích. Ông Trump lên tiếng nói rằng người lãnh đạo mới của Iran là người không được Hoa Thịnh Đốn chấp thuận và sẽ sớm phải ra đi. Nói khác đi, tuy ông Trump chưa tìm ra ai thay thế, song ông muốn giành quyền bác bỏ bất cứ người nào mà ông không chấp thuận cho làm người lãnh đạo nước Iran.
Các vị tổng thống Mỹ trong quá khứ, sử dụng nhiều hình thức khác nhau, từ viễn chinh phá hoại, đến chiến dịch quân sự bí mật, đều chưa ai công khai gây chiến tranh xâm chiếm Iran chỉ vì họ ngần ngại sẽ gây ra rắc rối trong thế cờ của thế giới. Họ cũng lo sợ Iran sẽ gây trở ngại cho nguồn lưu thông của dầu hỏa, tấn công các nước đồng minh của Mỹ, và sẽ gây ra thảm họa to lớn về người tị nạn, bỏ nhà bỏ cửa chạy lánh nạn chiến tranh, tan hoang cả vùng Trung đông. Ông Trump thì không màng quan tâm đến những mối âu lo này. Ông không nhìn thế cờ trong cục diện của thế giới, và cũng không để tâm suy nghĩ đến việc nước nào, người nào bị bắt làm tù binh.
Sau khi bắt được ông Maduro, Bộ trưởng Quốc Phòng Pete Hegseth tóm tắt vụ câu chuyện về ông Maduro như sau: “Sau khi hắn ta chạy vòng vòng trốn tránh, hắn bị chúng ta tìm thấy.”. Trong một suy nghĩ lớn hơn, chúng ta thấy hình như chính ông Trump mới là kẻ chạy vòng vòng lung tung. Cuộc đời của ông Trump là cả một chuỗi ngày dài rong ruổi chạy lung tung, gây rắc rối ở khắp nơi. Đi đâu ông ta cũng đặt câu hỏi: “Nếu giả dụ như ta cứ làm bừa đi thì hậu quả sẽ đi về đâu…?” Ông ta đã từng áp dụng phương châm đó để bắt nạt, lừa gạt nhiều nhà thầu ký hợp đồng với ông. Bỏ túi rất nhiều tiền lừa đảo, và từ chối công nhận kết quả bầu cử, kêu gào đó là bầu cử gian lận.
Ném bom Iran ư? Ông Trump ra lệnh cứ ném bom thật lực vào, rồi sau đó chuyện gì xảy ra sẽ tính sau. Ông ta bất chấp hậu quả sẽ ra sao. Đó là điều mà các vị tiền nhiệm của ông thận trọng, không dám phiêu lưu vào cuộc chinh phục mang tính chất đế quốc. Nhưng với một nhà độc tài như ông Trump, lại hành sử trong cơn phẫn nộ, thì hậu quả của nó sẽ hết sức kinh hoàng, đáng sợ. Bời vì hành trình mưu tìm sự kiểm soát toàn cầu không bao giờ nên làm trong sự nôn nóng, cưỡng chế. Nó đòi hỏi sự kiềm chế, sự thận trọng có chủ đích.
Nguyễn Minh Tâm dịch theo THE NEW YORKER ngày 23/3/2026
