Từng được tung hô như người mạnh tay với tội phạm, giờ đây Rodrigo Duterte đối diện một mặt trận khác khốc liệt hơn: vành móng ngựa quốc tế. Tại The Hague, những cáo buộc tội ác chống lại nhân loại đang siết chặt, biến cuộc chiến ma túy năm nào thành tâm bão pháp lý toàn cầu…
Ngày 23/ 2/ 2026 tại thành phố The Hague, bầu không khí trong phòng xử của Tòa án Hình sự Quốc tế ( gọi tắt ICC) trở nên căng thẳng nghẹt thở, khi các công tố viên tuyên bố cựu Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte giữ “vai trò then chốt” trong các vụ sát hại hàng ngàn người trong chiến dịch chống ma túy gây tranh cãi suốt nhiều năm qua. Phát biểu trước các thẩm phán, công tố viên Mame Niang nhấn mạnh rằng những cáo buộc không chỉ dựa trên lời kể nhân chứng, mà còn trên chuỗi bằng chứng cho thấy một chính sách có hệ thống, được thực thi trong thời gian ông Duterte cầm quyền từ năm 2016 đến 2022.
Theo hồ sơ công bố tại phiên điều trần sơ bộ, ông Duterte bị cáo buộc ba tội danh giết người, được phân loại là tội ác chống lại nhân loại theo Quy chế Rome – văn kiện nền tảng của ICC. Các công tố viên cho rằng chiến dịch “war on drugs” không đơn thuần là biện pháp thực thi pháp luật, mà là một chiến lược có chủ đích, trong đó việc sử dụng bạo lực chết người được dung túng, thậm chí khuyến khích.
Mame Niang lập luận rằng các phát ngôn công khai của ông Duterte khi còn tại vị đã góp phần tạo môi trường cho các vụ giết người ngoài vòng pháp luật. Bà dẫn lại nhiều bài phát biểu trong giai đoạn 2016 – 2018, khi ông Duterte kêu gọi lực lượng an ninh “mạnh tay” với tội phạm ma túy. “Cái gọi là cuộc chiến chống ma túy đã dẫn đến cái chết của hàng ngàn thường dân, trong đó có nhiều trẻ vị thành niên,” bà Niang nói trước hội đồng thẩm phán.
Các tài liệu của công tố viện chỉ ra rằng dù cáo trạng tập trung vào hàng chục nạn nhân cụ thể nhằm bảo đảm tiêu chuẩn chứng cứ, số người thiệt mạng thực tế bị cho là cao hơn nhiều. Những tổ chức nhân quyền quốc tế từng ước tính con số có thể lên đến hàng nghìn người, chủ yếu là cư dân nghèo tại các khu ổ chuột ở Manila và các thành phố lớn khác.
Về mặt pháp lý, ICC đang ở giai đoạn xác nhận cáo buộc. Theo quy định của tòa, các thẩm phán phải đánh giá liệu có đủ cơ sở hợp lý để đưa vụ án ra xét xử chính thức hay không. Đây không phải là phiên tòa kết tội, mà là bước sàng lọc chứng cứ. Nếu cáo buộc được xác nhận, vụ án sẽ bước sang giai đoạn xét xử, nơi công tố viên phải chứng minh tội danh “vượt qua nghi ngờ hợp lý”.
Phía ông Duterte nhiều lần bác bỏ cáo buộc, cho rằng chiến dịch chống ma túy là cần thiết để bảo vệ xã hội Philippines trước tình trạng tội phạm gia tăng. Các luật sư ủng hộ ông lập luận rằng ICC không có thẩm quyền, vì Philippines đã rút khỏi Quy chế Rome vào năm 2019 theo quyết định của chính quyền Duterte. Tuy nhiên, công tố viện phản biện rằng tòa vẫn có thẩm quyền đối với các hành vi bị cáo buộc xảy ra trong thời gian Philippines còn là thành viên ICC, tức từ năm 2016 đến trước khi việc rút lui có hiệu lực hoàn toàn.
Vấn đề thẩm quyền vì vậy trở thành điểm tranh luận gay gắt. ICC khẳng định nguyên tắc không hồi tố không bị vi phạm, bởi các hành vi bị cáo buộc diễn ra khi quốc gia này vẫn chịu sự ràng buộc của Quy chế Rome. Các chuyên gia luật quốc tế nhận định đây là lập luận vững chắc, từng được áp dụng trong một số tiền lệ khác của tòa.
Tại Philippines, phản ứng trước diễn biến ngày 23/2 chia rẽ sâu sắc. Những gia đình có người thân thiệt mạng trong chiến dịch chống ma túy coi bước đi của ICC là cơ hội hiếm hoi để tìm kiếm công lý. Ngược lại, các nhóm ủng hộ ông Duterte cho rằng đây là sự can thiệp vào chủ quyền quốc gia và mang động cơ chính trị.
Bối cảnh chính trị nội bộ Philippines cũng khiến vụ việc thêm phần nhạy cảm. Sau khi rời nhiệm sở năm 2022, ông Duterte vẫn duy trì ảnh hưởng đáng kể trong đời sống chính trị. Mọi động thái pháp lý quốc tế nhằm vào ông vì thế không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn có thể tác động đến tương quan quyền lực trong nước.
Trên bình diện quốc tế, vụ việc được theo dõi sát sao như một phép thử đối với ICC. Trong những năm gần đây, tòa án này phải đối mặt với nhiều chỉ trích về hiệu quả thực thi và tính phổ quát. Việc theo đuổi một cựu nguyên thủ quốc gia châu Á có thể củng cố thông điệp rằng không ai đứng trên luật pháp quốc tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức về hợp tác thực thi, đặc biệt nếu quốc gia liên quan không tích cực phối hợp.
Các thẩm phán ICC dự kiến sẽ cân nhắc hồ sơ và ra quyết định về việc xác nhận cáo buộc trong thời gian tới. Nếu được thông qua, phiên tòa xét xử có thể trở thành một trong những vụ án nổi bật nhất của tòa trong thập niên này, không chỉ vì quy mô cáo buộc mà còn vì tác động chính trị rộng lớn.
Giữa những tranh cãi pháp lý và chính trị, câu hỏi cốt lõi vẫn là liệu chuỗi hành động trong cuộc chiến chống ma túy có cấu thành tội ác chống lại nhân loại theo chuẩn mực quốc tế hay không. Quyết định sắp tới của các thẩm phán tại The Hague sẽ không chỉ định hình số phận pháp lý của ông Rodrigo Duterte, mà còn gửi đi thông điệp mạnh mẽ về ranh giới giữa quyền lực nhà nước và trách nhiệm trước luật pháp toàn cầu./.
NGƯỜI QUAN SÁT/ (tổng hợp)
