Với tham vọng trở thành cường quốc quân sự hàng đầu nhưng lại đang đối mặt những đợt thanh trừng chưa có hồi kết, quân đội Trung Quốc bước vào giai đoạn nhạy cảm nhất trong nhiều năm: hiện đại hóa thần tốc nhưng thượng tầng chỉ huy lại chao đảo, đặt ra câu hỏi lớn về sức mạnh thực sự phía sau những con số ấn tượng…
Ngày 24/2/ 2026 vừa qua, tại London, Viện Quốc tế Nghiên cứu Chiến lược (gọi tắt là IISS) công bố ấn bản thường niên Military Balance 2026, một trong những tài liệu tham khảo quan trọng nhất đối với giới hoạch định chính sách và phân tích quốc phòng toàn cầu. Trong đó, phần đánh giá về Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (gọi tắt là PLA) đã thu hút sự chú ý đặc biệt: các đợt thanh trừng tham nhũng quy mô lớn đang để lại “thiếu hụt nghiêm trọng trong cơ cấu chỉ huy”, tiềm ẩn tác động trực tiếp đến mức độ sẵn sàng chiến đấu của lực lượng quân đội lớn nhất châu Á.
Nhận định này hoàn toàn có cơ sở, bởi từ giữa năm 2023 đến đầu năm 2026, Trung Quốc liên tiếp công bố các cuộc điều tra và kỷ luật nhằm vào nhiều tướng lĩnh cấp cao. Trong bối cảnh Bắc Kinh thúc đẩy hiện đại hóa quân đội với mục tiêu hoàn tất cơ bản vào năm 2027 nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập PLA. Những biến động ở thượng tầng chỉ huy càng làm dấy lên câu hỏi: liệu chiến dịch chống tham nhũng của Bắc Kinh có đang va chạm với chính tham vọng quân sự của nước này?
Theo báo cáo ngày 24/2 của IISS, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng cán bộ bị điều tra hay miễn nhiệm, mà ở tính liên tục trong vận hành hệ thống chỉ huy. Military Balance lưu ý rằng cho đến khi các vị trí còn trống được lấp đầy và quy trình bổ nhiệm hoàn tất, PLA buộc phải vận hành với những khoảng trống lãnh đạo ở một số bộ phận then chốt. Đối với một quân đội đang chuyển mình sang mô hình tác chiến liên quân, phụ thuộc nặng vào tích hợp công nghệ cao và chỉ huy số hóa, sự đứt gãy nhân sự cấp cao có thể gây ra hệ lụy lớn hơn nhiều so với các quân đội truyền thống.
Tại Bắc Kinh, chiến dịch chống tham nhũng trong quân đội gắn chặt với quyết tâm chính trị của Chủ Tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Từ sau Đại hội 20 của Đảng Cộng sản Trung Quốc tháng 10/2022, ông Tập tiếp tục củng cố quyền kiểm soát tuyệt đối đối với quân đội, nhấn mạnh yêu cầu “trung thành tuyệt đối” với đảng. Trong nhiều bài phát biểu trước Quân ủy Trung Ương năm 2024 và 2025, ông nhiều lần cảnh báo về “nguy cơ mục ruỗng từ bên trong” nếu tham nhũng không bị triệt tiêu.
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích của IISS, quy mô và tần suất các cuộc điều tra gần đây cho thấy vấn đề tham nhũng có thể đã ăn sâu hơn dự tính. Một số tướng lĩnh từng phụ trách lĩnh vực trang bị và hậu cần các mảng liên quan trực tiếp đến mua sắm vũ khí và hiện đại hóa bị loại khỏi vị trí. Điều này đặt ra nghi vấn về tính minh bạch trong các chương trình phát triển tên lửa, hải quân và không quân, vốn tiêu tốn ngân sách quốc phòng tăng đều đặn hai con số trong nhiều năm.
Military Balance 2026 đánh giá rằng PLA đã đạt tiến bộ đáng kể về năng lực tên lửa tầm xa, hải quân viễn dương và không gian mạng. Tuy vậy, báo cáo cũng cảnh báo rằng cải cách tổ chức, đặc biệt là mô hình chiến khu và cơ chế chỉ huy liên quân được thiết lập từ năm 2016 vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Khi các vị trí chủ chốt bị khuyết hoặc thay đổi đột ngột, việc phối hợp tác chiến giữa lục quân, hải quân, không quân và lực lượng tên lửa có thể bị ảnh hưởng.
Một nhà nghiên cứu quốc phòng châu Âu, trao đổi bên lề buổi công bố báo cáo tại London ngày 24/2, nhận định rằng rủi ro lớn nhất không nằm ở năng lực vũ khí, mà ở niềm tin nội bộ. “Khi các sĩ quan cao cấp bị điều tra liên tiếp, tâm lý thận trọng sẽ lan rộng. Quyết định có thể chậm lại, sáng kiến bị kiềm chế, và đó là điều một quân đội hiện đại không mong muốn,” ông nói.
Ở chiều ngược lại, giới chức Trung Quốc nhiều lần khẳng định chiến dịch thanh trừng là cần thiết để bảo đảm tính trong sạch và hiệu quả chiến đấu. Truyền thông nhà nước nhấn mạnh rằng một quân đội không dung túng tham nhũng mới có thể giành chiến thắng trong các cuộc xung đột công nghệ cao. Lập luận này đặt cải cách kỷ luật như điều kiện tiên quyết cho hiện đại hóa.
Tuy nhiên, câu hỏi mà IISS đặt ra là vấn đề thời điểm. Khi môi trường an ninh khu vực đang căng thẳng từ eo biển Đài Loan đến Biển Đông, bất kỳ sự suy giảm ngắn hạn nào về tính ổn định chỉ huy cũng có thể làm thay đổi cách các nước khác đánh giá năng lực thực sự của PLA. Military Balance cho rằng các cuộc thanh trừng “có thể vẫn chưa kết thúc”, hàm ý một giai đoạn biến động nhân sự kéo dài.
Về dài hạn, nhiều chuyên gia nhận định nếu Bắc Kinh thành công trong việc thay thế và tái cấu trúc đội ngũ lãnh đạo quân sự bằng những nhân vật trung thành và có chuyên môn, PLA có thể nổi lên với bộ máy chỉ huy gọn gàng hơn. Nhưng trong ngắn hạn, “thiếu hụt nghiêm trọng trong cơ cấu chỉ huy” – như cụm từ IISS sử dụng là một cảnh báo không thể bỏ qua.
Thông điệp của Military Balance 2026 vang lên giữa lúc Trung Quốc tiếp tục gia tăng ngân sách quốc phòng và đẩy mạnh hiện diện quân sự. Cuộc chiến chống tham nhũng trong quân đội của nước này vì thế không chỉ là vấn đề nội bộ, mà còn là biến số chiến lược trong cán cân sức mạnh khu vực. Khi những chiếc ghế quyền lực trong bộ máy chỉ huy chưa được lấp đầy hoàn toàn, cơn bão ngầm trong PLA vẫn chưa có dấu hiệu lắng xuống./.
NGƯỜI QUAN SÁT/ (tổng hợp)
