Cuộc tranh cãi giữa Bắc Kinh và Đài Bắc về vai trò trong Thế chiến II đang nóng trở lại. Từ những phát biểu của Tập Cận Bình đến phản ứng của chính quyền Lại Thanh Đức, lịch sử 81 năm trước nay tiếp tục trở thành một mặt trận trong cuộc đối đầu xuyên eo biển….
Tranh cãi giữa Bắc Kinh và Đài Bắc về lịch sử Thế chiến II đang nóng lên sau cuộc gặp giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump tại Washington hồi tuần trước. Điều đáng chú ý là lần này, vấn đề không chỉ nằm ở cách diễn giải lịch sử, mà còn liên quan trực tiếp tới câu hỏi: chính quyền nào có quyền kế thừa vai trò của Trung Quốc trong cuộc chiến chống Nhật và chiến thắng phát xít? Tới ngày 30-9-2026, Bắc Kinh tiếp tục công kích chính quyền Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức, trong khi Đài Bắc khẳng định Bắc Kinh đang tìm cách làm lu mờ vai trò lịch sử của Trung Hoa Dân Quốc.
Ngày 30-9, tại cuộc họp báo thường lệ ở Bắc Kinh, bà Trương Hàn, phát ngôn viên Văn phòng Sự vụ Đài Loan của Trung Quốc, cáo buộc đảng Dân Tiến cầm quyền tại Đài Loan đang “bóp méo lịch sử” Thế chiến II. Theo Reuters, bà Trương cho rằng việc đặt vấn đề với cách Trung Quốc diễn giải cuộc chiến là sự “phản bội lịch sử” và xúc phạm những người đã hy sinh trong cuộc chiến chống Nhật. Bắc Kinh nhấn mạnh rằng hàng triệu người Trung Quốc đã thiệt mạng trong cuộc xâm lược của Nhật Bản và cho rằng cuộc chiến chống Nhật là một phần quan trọng trong thắng lợi của phe Đồng Minh trước chủ nghĩa phát xít.
Điểm gây tranh cãi nằm ở cách hai bên xác định lực lượng nào giữ vai trò chính trong cuộc chiến. Bắc Kinh khẳng định lực lượng cộng sản đã đóng một vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến, đặc biệt qua chiến tranh du kích và các hoạt động quân sự ở phía sau phòng tuyến Nhật. Bà Trương Hàn đồng thời thừa nhận lực lượng Quốc Dân Đảng đã chiến đấu trên những chiến trường chính, nhưng cho rằng lực lượng cộng sản đã mở rộng hoạt động ở phía sau quân Nhật. Theo lập luận của Bắc Kinh, thắng lợi năm 1945 là thắng lợi chung của toàn thể dân tộc Trung Hoa và cần được người dân ở hai bên eo biển Đài Loan cùng tưởng niệm.
Đài Loan nhìn vấn đề theo một hướng khác. Chính quyền tại Đài Bắc cho rằng trong thời kỳ Thế chiến II, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc mới là chính phủ Trung Quốc được quốc tế công nhận và là lực lượng chính thức chiến đấu cùng phe Đồng Minh. Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chỉ được thành lập vào năm 1949, tức bốn năm sau khi Nhật Bản đầu hàng và Thế chiến II chấm dứt. Sau khi thất bại trong cuộc nội chiến với lực lượng cộng sản của Mao Trạch Đông, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc rút sang Đài Loan và tiếp tục sử dụng tên chính thức là Republic of China.
Chính sự khác biệt này trở nên đặc biệt nhạy cảm sau cuộc gặp giữa Tập Cận Bình và Donald Trump tại Washington. Trong buổi quốc yến ngày 24-9, ông Tập nhắc tới việc Trung Quốc và Hoa Kỳ từng sát cánh chống chủ nghĩa phát xít trong Thế chiến II, nhưng không nói rõ tên Trung Hoa Dân Quốc. Theo Focus Taiwan, ông Tập nói rằng Trung Quốc và Hoa Kỳ từng chiến đấu bên nhau chống lại sự xâm lược của phe phát xít. Tuy nhiên, chính phủ Trung Quốc vào thời điểm đó là Trung Hoa Dân Quốc, trong khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chưa tồn tại.
Tổng thống Donald Trump cũng nhắc tới liên minh Hoa Kỳ – Trung Quốc trong thời chiến và những phi công Mỹ tình nguyện sang Trung Quốc chiến đấu chống Nhật, đặc biệt là lực lượng “Flying Tigers”, tức nhóm tình nguyện viên Hoa Kỳ hoạt động cùng lực lượng không quân Trung Hoa Dân Quốc. Một bản thông tin của Tòa Bạch Ốc sau cuộc gặp cũng gọi Hoa Kỳ và “Trung Quốc” là đồng minh trong Thế chiến II, nhưng không xác định rõ chính phủ Trung Hoa Dân Quốc. Điều này lập tức gây phản ứng tại Đài Loan.
Ông Thẩm Hữu Trung, Thứ trưởng Hội đồng Đại lục của Đài Loan, ngày 27-9 cho rằng Bắc Kinh không thể đại diện cho chính phủ Trung Quốc trong thời kỳ Thế chiến II, bởi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa khi đó chưa được thành lập. Ông nói Đài Bắc sẽ tiếp tục giúp Washington hiểu rõ rằng chính Trung Hoa Dân Quốc, chứ không phải Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, là đồng minh của Hoa Kỳ trong cuộc chiến chống Nhật.
Các học giả Đài Loan cũng nhìn thấy một ý nghĩa rộng hơn trong cuộc tranh cãi này. Ông Vương Hân Hiền, Giám đốc Viện Quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Chính trị Quốc lập tại Đài Bắc, cho rằng việc chỉ gọi đơn giản là “Trung Quốc” trong những mô tả về liên minh thời chiến có thể khiến vai trò của Trung Hoa Dân Quốc bị lu mờ. Theo ông, nếu cách diễn đạt này được lặp lại trong các tuyên bố ngoại giao quốc tế, nó có thể khiến công chúng dần đồng nhất vai trò của Trung Hoa Dân Quốc trong Thế chiến II với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ngày nay.
Ông Quách Dục Nhân, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia tại Đài Loan, cho rằng phát biểu của ông Tập còn có ý nghĩa trong bối cảnh quan hệ Trung Quốc – Nhật Bản đang căng thẳng. Theo phân tích của ông, việc nhấn mạnh cuộc chiến chống chủ nghĩa quân phiệt Nhật không chỉ nhằm nhắc lại lịch sử mà còn có thể phục vụ những mục tiêu ngoại giao hiện tại của Bắc Kinh. Ông đặc biệt liên hệ vấn đề này với cuộc tranh luận về vai trò quốc tế của Nhật Bản và yêu cầu cải tổ Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc.
Tuy nhiên, lịch sử cuộc chiến chống Nhật không đơn giản chỉ là cuộc đối đầu giữa một bên là Quốc Dân Đảng và một bên là lực lượng cộng sản. Trung Hoa Dân Quốc dưới quyền Tưởng Giới Thạch là chính phủ trung ương của Trung Quốc trong phần lớn thời kỳ chiến tranh, và lực lượng Quốc Dân Đảng tham gia nhiều chiến dịch quân sự quy mô lớn chống quân Nhật. Trong khi đó, lực lượng cộng sản cũng tiến hành các hoạt động quân sự, đặc biệt là chiến tranh du kích tại những khu vực phía sau phòng tuyến Nhật. Vì vậy, cuộc tranh luận hiện nay không phải là phủ nhận hoàn toàn sự tham dự của bên này hay bên kia, mà chủ yếu xoay quanh câu hỏi bên nào được xem là đại diện cho Trung Quốc và bên nào được ghi nhận là lực lượng chủ đạo của cuộc kháng chiến.
Một yếu tố khác khiến vấn đề trở nên phức tạp là lịch sử riêng của Đài Loan. Hòn đảo này nằm dưới quyền cai trị của Nhật Bản từ năm 1895 tới năm 1945. Sau khi Nhật Bản đầu hàng, Đài Loan được trao cho chính quyền Trung Hoa Dân Quốc quản lý. Đến năm 1949, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc chuyển sang Đài Loan sau khi thất bại trong cuộc nội chiến với lực lượng cộng sản. Vì vậy, khi Đài Bắc nói về vai trò của Trung Hoa Dân Quốc trong Thế chiến II, câu chuyện lịch sử đó đồng thời trở thành một phần trong cách Đài Loan xác định căn cước chính trị của mình ngày nay.
Đáng chú ý, đây không phải lần đầu Bắc Kinh và Đài Bắc tranh luận về di sản của Thế chiến II. Reuters hồi đầu tháng 9 đưa tin các nhà ngoại giao Nga tại Đài Loan đã tổ chức chiếu một bộ phim Liên Xô cũ về cuộc chiến chống Nhật. Sự kiện tuy nhỏ này cũng khiến Đài Bắc quan ngại, vì chính quyền Đài Loan cho rằng Nga đang góp phần thúc đẩy một cách diễn giải lịch sử tương đồng với Bắc Kinh, đặc biệt trong bối cảnh Trung Quốc, Nhật Bản và Đài Loan đang có những bất đồng sâu sắc về an ninh trong khu vực.
NGƯỜI QUAN SÁT/tổng hợp
