Một tòa phúc thẩm liên bang hôm thứ Năm đã tránh đưa ra phán quyết về những câu hỏi lớn liên quan đến việc liệu Tổng thống Donald Trump có hợp pháp khi viện dẫn Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc (Alien Enemies Act – AEA) vào năm ngoái để tiến hành các vụ trục xuất cấp tốc hay không. Tòa cho rằng một vụ kiện quan trọng trong vấn đề này hiện đã không còn đối tượng để xét xử.
Vụ án này được đưa trở lại tòa phúc thẩm sau khi Tòa án Tối cao Hoa Kỳ chuyển hồ sơ về đây. Trước đó, chính quyền Trump đã bắt đầu tiến hành các vụ trục xuất dựa trên một đạo luật hiếm khi được sử dụng, trong những tháng đầu nhiệm kỳ của ông, khi chính quyền tăng cường chiến dịch siết chặt chính sách nhập cư.
Các thẩm phán thuộc Tòa Phúc thẩm Liên bang Khu vực 5 (5th Circuit) lưu ý rằng ba người đàn ông đứng tên trong vụ kiện cuối cùng đã bị trục xuất, nhưng không phải theo Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc, mà theo Đạo luật Nhập cư và Quốc tịch (Immigration and Nationality Act) — điều mà các thẩm phán gọi là một thủ tục “không có gì phải phản đối”.
“Tòa án Tối cao chuyển vụ án này trở lại cho chúng tôi khi ba nguyên đơn có tên trong đơn vẫn còn ở Hoa Kỳ. Nhưng kể từ đó, chúng tôi được biết rằng chính phủ đã đưa họ ra khỏi đất nước. Trước sự thay đổi này, chúng tôi kết luận rằng vụ kháng cáo hiện không còn đối tượng để xét xử,” các thẩm phán viết trong phán quyết.
Phán quyết này giúp tòa tránh phải trực tiếp giải quyết những câu hỏi quan trọng liên quan đến phạm vi quyền hạn của tổng thống khi quyết định cách áp dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc.
Đạo luật có từ năm 1798
Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc được ban hành từ năm 1798, cho phép chính phủ Mỹ nhanh chóng trục xuất những người nước ngoài trong trường hợp Hoa Kỳ bị một quốc gia khác tiến hành “xâm lược” hoặc “đột kích mang tính thù địch”.
Đạo luật này từng được viện dẫn trong Chiến tranh năm 1812, Thế chiến thứ nhất và Thế chiến thứ hai. Lần sử dụng gần đây nhất của đạo luật là trong thời kỳ Thế chiến thứ hai, khi chính phủ Mỹ áp dụng nó làm một trong những cơ sở pháp lý dẫn đến việc giam giữ người Mỹ gốc Nhật trong các trại tập trung.
Trong một quyết định gây tranh cãi, Tổng thống Trump đã viện dẫn quyền hạn của đạo luật này bằng cách xác định rằng các thành viên người Venezuela của băng đảng Tren de Aragua có thể được xem là một lực lượng thuộc “kẻ thù nước ngoài”.
Nhiều thẩm phán tại các tòa án cấp quận sau đó đã phán quyết rằng nỗ lực của chính quyền Trump nhằm sử dụng danh định này đối với các thành viên băng đảng là trái pháp luật. Các thẩm phán cho rằng Tren de Aragua không đại diện cho một mối đe dọa quân sự thực sự đối với Hoa Kỳ.
Vụ kiện bắt đầu từ kế hoạch trục xuất hồi tháng 4/2025
Vụ kiện hiện tại liên quan đến một đợt trục xuất ban đầu được lên kế hoạch vào tháng 4/2025, chỉ vài tuần sau khi Tổng thống Trump lần đầu viện dẫn đạo luật có từ năm 1798.
Khi một nhóm người đàn ông chuẩn bị bị trục xuất, Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) đã khẩn cấp đưa vụ việc ra tòa để bảo vệ họ.
Động thái này khiến Tòa án Tối cao Hoa Kỳ phải can thiệp ngay trong đêm để ngăn chặn chuyến bay trục xuất.
Các thẩm phán Tối cao pháp viện khi đó phán quyết rằng những người di cư này ít nhất phải được hưởng một số quyền tố tụng pháp lý cơ bản (due process). Sau đó, Tòa án Tối cao chuyển vụ án trở lại Tòa Phúc thẩm Khu vực 5 để tòa này giải quyết những câu hỏi rộng hơn, trong đó có việc liệu Tổng thống Trump có vượt quá thẩm quyền của mình hay không.
Vào mùa thu, một hội đồng gồm các thẩm phán của Tòa Phúc thẩm Khu vực 5 đã phán quyết rằng tổng thống đã sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc một cách trái pháp luật.
Tuy nhiên, phán quyết hôm thứ Năm được đưa ra bởi toàn bộ các thẩm phán của Tòa Phúc thẩm Khu vực 5, thay vì chỉ một hội đồng nhỏ.
ACLU coi đây là một chiến thắng
Mặc dù tòa không đưa ra phán quyết trực tiếp về tính hợp pháp trong việc chính quyền Trump sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc, ACLU cho rằng phán quyết vẫn có thể được xem là một chiến thắng, bởi những hạn chế mà Tòa án Tối cao đặt ra đối với việc sử dụng đạo luật này vẫn còn hiệu lực.
Luật sư Lee Gelernt, người đại diện ACLU và trực tiếp tranh luận trong vụ án, cho biết trong một tuyên bố:
“Lệnh cấm của Tòa án Tối cao đối với việc sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc vẫn còn hiệu lực. Điều này rất quan trọng bởi vẫn còn những người có nguy cơ bị trục xuất sai trái theo đạo luật này mà không được hưởng đầy đủ quy trình tố tụng pháp lý.”
Ông Gelernt cũng cho rằng phán quyết của Tòa Phúc thẩm Khu vực 5 không thay đổi thực tế rằng phần lớn các tòa án đã kết luận việc sử dụng quyền hạn thời chiến này trong thời bình là trái pháp luật.
Hai thẩm phán do Trump bổ nhiệm lại cho rằng việc sử dụng AEA là hợp pháp
Trong khi phần lớn các thẩm phán quyết định rằng vụ kiện không còn đối tượng để xét xử và tránh giải quyết những vấn đề pháp lý rộng hơn, hai thẩm phán do Tổng thống Trump bổ nhiệm — Andrew Oldham và James Ho — lại đi xa hơn.
Hai thẩm phán này đưa ra quan điểm rằng việc tổng thống sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc là hợp pháp.
Thẩm phán James Ho cho rằng chính phủ đang yêu cầu tòa chấm dứt vụ kiện bằng cách đưa ra phán quyết trực tiếp về nội dung pháp lý của vấn đề.
“Và đó chính là điều chính phủ đang yêu cầu chúng ta làm ở đây — chấm dứt vụ kiện ngay bây giờ bằng cách phán quyết về nội dung vụ việc trên cơ sở pháp luật,” ông Ho nói.
Quan điểm này cho thấy sự chia rẽ rõ rệt trong nội bộ tòa án về phạm vi quyền lực của tổng thống khi sử dụng một đạo luật được ban hành từ hơn hai thế kỷ trước.
Hơn 100 người Venezuela từng bị đưa đến nhà tù khét tiếng ở El Salvador
Mặc dù những nguyên đơn trong vụ kiện này cuối cùng không bị trục xuất theo Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc, nhưng ngay sau khi Tổng thống Trump ký sắc lệnh hồi tháng 3, hơn 100 người đàn ông Venezuela đã bị trục xuất đến một nhà tù khổng lồ khét tiếng ở El Salvador.
Những người này bị đưa đến CECOT, tên viết tắt theo tiếng Tây Ban Nha của một cơ sở giam giữ quy mô lớn tại El Salvador.
Họ đã bị giam giữ tại CECOT trong nhiều tháng trong lúc các luật sư tìm cách thách thức quyết định trục xuất họ khỏi Hoa Kỳ.
Sau đó, những người này được trả tự do khỏi CECOT và trở về Venezuela theo một thỏa thuận trao đổi tù nhân được đàm phán giữa các bên.
Vụ việc đã thu hút sự chú ý lớn của các tổ chức nhân quyền quốc tế và trở thành một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất trong chiến dịch trấn áp nhập cư của chính quyền Trump.
Báo cáo về điều kiện giam giữ gây chấn động
Tổ chức Human Rights Watch sau đó công bố một báo cáo ghi lại những điều kiện mà các tù nhân bị trục xuất phải đối mặt tại El Salvador.
Theo báo cáo, những người bị giam giữ đã phải chịu đánh đập thường xuyên và nhiều hình thức ngược đãi khác, trong đó có một số trường hợp bị cáo buộc liên quan đến bạo lực tình dục.
Human Rights Watch cho rằng nhiều hành vi trong số này có thể cấu thành tra tấn theo luật nhân quyền quốc tế.
Vụ việc vì thế không chỉ đặt ra câu hỏi về quyền hạn của tổng thống trong việc sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc, mà còn làm dấy lên những tranh luận rộng hơn về quyền được xét xử công bằng, thủ tục pháp lý và việc chính phủ có thể trục xuất một người khỏi Hoa Kỳ nhanh đến mức nào.
Tranh luận pháp lý vẫn chưa kết thúc
Phán quyết mới nhất của Tòa Phúc thẩm Khu vực 5 không giải quyết dứt điểm câu hỏi quan trọng nhất: Tổng thống Mỹ có quyền sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc để nhanh chóng trục xuất những người bị chính quyền xác định là thành viên của một tổ chức tội phạm hay không?
Thay vào đó, tòa cho rằng vụ kiện cụ thể này không còn phù hợp để tiếp tục xét xử bởi ba nguyên đơn ban đầu đã rời khỏi Hoa Kỳ và việc họ bị trục xuất cuối cùng được thực hiện dựa trên một đạo luật nhập cư khác.
Điều đó đồng nghĩa với việc cuộc tranh luận về quyền hạn của tổng thống theo Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc vẫn chưa hoàn toàn khép lại.
Đạo luật có từ năm 1798 này tiếp tục nằm ở trung tâm của cuộc tranh luận giữa chính quyền Trump và các tổ chức bảo vệ quyền dân sự. Một bên cho rằng tổng thống cần có quyền hành động mạnh mẽ để đối phó với những mối đe dọa đối với an ninh quốc gia và tình trạng nhập cư bất hợp pháp. Bên còn lại cảnh báo rằng việc sử dụng một đạo luật thời chiến từ hơn 200 năm trước trong bối cảnh hiện đại có thể mở rộng quyền lực của tổng thống quá mức và đe dọa quyền được xét xử công bằng của những người bị trục xuất.
Với việc Tòa án Tối cao vẫn duy trì những hạn chế đối với việc sử dụng Đạo luật Kẻ Thù Ngoại Quốc, cuộc chiến pháp lý về quyền hạn này nhiều khả năng vẫn chưa kết thúc.
Và câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ là liệu chính quyền Trump có thể tiếp tục dựa vào một đạo luật ra đời từ năm 1798 để tiến hành các vụ trục xuất nhanh chóng trong thời bình hay không — một vấn đề có thể tiếp tục quay trở lại trước các tòa án liên bang trong thời gian tới.
Tổng hợp
