Chuyến viếng thăm Nhật Bản của ông Tô Lâm đem lại 11 văn kiện hợp tác giữa hai quốc gia, bao gồm nhiều lãnh vực quan trọng như năng lượng, trí tuệ nhân tạo, giáo dục, môi trường và pháp luật. Tuy nhiên, đằng sau những cái bắt tay ngoại giao và các lời tuyên bố về tình hữu nghị, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn: tình trạng một số người Việt vi phạm luật pháp tại Nhật, quyền lợi của công nhân Việt Nam và những quan ngại về nhân quyền…
Chuyến viếng thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm, từ ngày 8 đến ngày 11 tháng 11 năm 2026, được đánh dấu bằng 11 văn kiện hợp tác giữa hai nước. Ngày 9 tháng 11, tại Tokyo, ông Tô Lâm đã hội đàm với Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi. Hai nhà lãnh đạo đồng ý nâng cấp quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện và thông qua bản Tuyên bố tầm nhìn chung Việt Nam – Nhật Bản.
Trong số 11 văn kiện được ký kết, ông Tô Lâm và bà Takaichi trực tiếp chứng kiến lễ trao chín văn kiện. Nội dung hợp tác trải rộng trên nhiều lãnh vực, từ khoản tín dụng của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) dành cho dự án Nhà máy nhiệt điện Ô Môn III, đến chương trình viện trợ phát triển chính thức (ODA) nhằm xây dựng Trường Đại học Việt Nhật. Hai bên cũng đạt thỏa thuận về hợp tác phát triển năng lượng nguyên tử, nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chính sách biển, đại dương và bảo vệ môi trường.
Ngoài ra, còn có văn kiện hỗ trợ nâng cao phẩm chất công tác soạn thảo và thi hành luật pháp tại Việt Nam trong giai đoạn 2027–2030, cùng biên bản ghi nhớ về việc thúc đẩy thẩm định sáng chế giữa các cơ quan sở hữu trí tuệ của hai nước. Đây đều là những lãnh vực có ý nghĩa lâu dài, nhất là trong lúc Việt Nam đang cần thêm nguồn vốn, kỹ thuật và nhân lực có trình độ chuyên môn cao để cải tiến nền kinh tế.
Trong lãnh vực năng lượng, Nhật Bản tiếp tục giữ vai trò một đối tác quan trọng đối với các dự án điện khí, khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), năng lượng sạch và chương trình phát triển điện nguyên tử của Việt Nam. Hai bên cũng đề cập đến việc thúc đẩy 15 dự án hợp tác năng lượng trong khuôn khổ Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng không (AZEC). Về kỹ thuật cao, Nhật Bản cam kết hỗ trợ đào tạo nhân lực chuyên môn, trong đó có mục tiêu đào tạo khoảng 250 người Việt đạt trình độ tiến sĩ trong ngành bán dẫn, đồng thời góp phần đào tạo khoảng 100 tiến sĩ chuyên ngành AI vào năm 2030. Hai quốc gia cũng đặt mục tiêu nâng tổng kim ngạch mậu dịch song phương lên khoảng 100 tỷ Mỹ kim vào năm 2030, theo những tin tức được công bố sau cuộc hội đàm.
Dẫu vậy, bên cạnh những thỏa thuận kinh tế và kỹ thuật, tình trạng người Việt sinh sống và làm việc tại Nhật Bản cũng là vấn đề được dư luận đặc biệt quan tâm. Trong nhiều năm qua, cộng đồng người Việt đã trở thành một trong những cộng đồng ngoại quốc đông đảo nhất tại Nhật. Họ làm việc trong các ngành chế biến thực phẩm, xây cất, nông nghiệp, chăm sóc người cao niên và sản xuất công nghiệp. Phần đông những người này cần mẫn làm việc, đóng góp cho nền kinh tế Nhật Bản và dành dụm tiền bạc gửi về phụ giúp gia đình tại quê nhà.
Tuy nhiên, những vụ việc liên quan đến một số cá nhân người Việt như trộm cắp, gian lận, cư trú bất hợp pháp và những hành vi phạm pháp khác đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến hình ảnh chung của cộng đồng. Trước chuyến viếng thăm, truyền thông Nhật Bản loan tin giới chức hai nước đang cứu xét một thỏa thuận cho phép thông báo và trao đổi tin tức lãnh sự về công dân bị bắt giữ hoặc tạm giam tại quốc gia còn lại. Theo tờ The Japan Times ngày 3 tháng 11, sáng kiến này nhằm tăng cường sự phối hợp phòng chống tội phạm, trong bối cảnh những vụ việc có liên quan đến công dân Việt Nam tại Nhật ngày càng được chú ý. Tuy nhiên, cũng cần nói rõ rằng không thể vì hành vi sai trái của một số cá nhân mà quy kết cho toàn thể cộng đồng người Việt, bởi đại đa số công nhân và cư dân Việt Nam tại Nhật vẫn sống lương thiện, chăm chỉ làm ăn và tôn trọng luật pháp sở tại.
Trong bản tuyên bố chung ngày 9 tháng 11, hai nhà lãnh đạo cũng đồng ý phối hợp giải quyết những vấn đề liên quan đến việc đưa công nhân Việt Nam sang Nhật làm việc và việc tiếp nhận họ tại quốc gia này. Hai bên đồng thời khởi sự tham khảo về một thỏa thuận hợp tác lãnh sự, trong đó có điều khoản thông báo lãnh sự bắt buộc. Điều này cho thấy vấn đề công nhân Việt Nam tại Nhật không còn đơn thuần là chuyện tuyển dụng và cung cấp nhân lực, mà đã trở thành một vấn đề rộng lớn hơn, liên quan đến an ninh, di trú, bảo vệ công dân và trách nhiệm của các cơ quan hữu trách hai nước. Việc hợp tác cần thiết, nhưng đồng thời cũng phải bảo đảm rằng quyền lợi hợp pháp của những người Việt sang Nhật làm việc không bị xem nhẹ.
Một vấn đề khác không kém phần quan trọng là nhân quyền. Ngày 3 tháng 11, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch – HRW) đã kêu gọi Thủ tướng Sanae Takaichi trực tiếp nêu với ông Tô Lâm những quan ngại về tình trạng hạn chế quyền tự do phát biểu, tự do lập hội và quyền lợi của công nhân tại Việt Nam. Bà Kanae Doi, Giám đốc HRW tại Nhật Bản, nhận định rằng nhà cầm quyền Việt Nam chưa thực hiện đầy đủ những cam kết cải cách đã đưa ra. Trong thư gửi bà Takaichi trước chuyến viếng thăm, HRW đặc biệt nhấn mạnh những nghĩa vụ về quyền lao động mà Việt Nam đã cam kết trong Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Những cam kết này bao gồm quyền thành lập các tổ chức đại diện công nhân độc lập và quyền thương lượng tập thể. Tổ chức HRW cũng kêu gọi Việt Nam phê chuẩn Công ước số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), văn kiện quốc tế bảo vệ quyền tự do lập hội và quyền tổ chức của người lao động.
Đây là một vấn đề đáng lưu tâm, bởi Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp định mậu dịch quốc tế, trong đó có những điều khoản đặt ra tiêu chuẩn về quyền lợi công nhân. Thế nhưng, trên thực tế, hoạt động của các tổ chức đại diện công nhân độc lập vẫn còn gặp nhiều giới hạn. Người làm công cần có quyền lên tiếng, thương lượng về tiền lương, điều kiện làm việc và tự bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình mà không phải lo ngại bị đe dọa hay gây áp lực. Một quốc gia muốn phát triển kinh tế dựa vào xuất cảng và đầu tư ngoại quốc không thể chỉ quảng bá nguồn nhân công rẻ tiền, trong khi những quyền căn bản của người lao động chưa được bảo đảm tương xứng.
NGƯỜI QUAN SÁT
