Washington vừa quyết định kéo dài cuộc điều tra về vấn đề bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đến ngày 28 tháng 2 năm 2027. Đằng sau quyết định này là hàng loạt cáo buộc nghiêm trọng liên quan đến nạn vi phạm bản quyền, sản xuất và buôn bán hàng giả, cùng những yếu kém trong việc thi hành luật pháp. Liệu Việt Nam có phải đối diện với những biện pháp chế tài thương mại mới từ Hoa Kỳ?…
Ngày 10 tháng 11 năm 2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) chính thức loan báo quyết định gia hạn thêm ba tháng cuộc điều tra theo Điều khoản 301, liên quan đến những chính sách và hoạt động của Việt Nam trong việc bảo vệ và thi hành quyền sở hữu trí tuệ.
Theo quyết định mới, thời hạn đưa ra kết luận sau cùng được dời đến ngày 28 tháng 2 năm 2027, thay vì kết thúc trong tháng 11 như dự trù ban đầu. Phía Hoa Kỳ giải thích rằng hồ sơ này có nhiều vấn đề phức tạp, cần thêm thời giờ để cứu xét. Quyết định trên cho thấy Washington vẫn chưa giải tỏa được những mối quan ngại kéo dài về tình trạng vi phạm bản quyền và sự thiếu hữu hiệu trong việc thi hành luật bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.
Cuộc điều tra được khởi sự ngày 29 tháng 5 năm 2026, dưới nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump, sau khi Việt Nam bị đưa vào danh sách “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country – PFC) trong bản báo cáo Special 301 năm 2026 của USTR. Đây là cấp độ cảnh báo nghiêm trọng nhất trong hệ thống đánh giá của Hoa Kỳ về việc bảo vệ và thi hành quyền sở hữu trí tuệ tại các quốc gia. Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer nhìn nhận rằng Việt Nam đã có một số bước tiến nhằm giải quyết những quan ngại từ phía Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, theo ông, tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn tiếp tục gây thiệt hại, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của giới sáng tạo và các công ty Hoa Kỳ. Ông nhấn mạnh rằng Washington muốn nhìn thấy những biện pháp cải tổ lâu dài, có hiệu quả thực sự và đủ sức ngăn chặn những hành vi vi phạm tái diễn, chớ không phải chỉ là những lời cam kết hoặc biện pháp đối phó nhất thời.
Theo bản báo cáo Special 301 được công bố ngày 30 tháng 4 năm 2026, phía Hoa Kỳ đặc biệt chú trọng đến năm nhóm vấn đề chính. Trước hết là nạn vi phạm bản quyền trên Internet, trong đó có những trang mạng tự ý cung cấp phim ảnh, chương trình truyền hình và các sản phẩm giải trí mà không có giấy phép của chủ sở hữu. Kế đến là tình trạng hàng giả, hàng nhái vẫn còn phổ biến trên thị trường. Vấn đề thứ ba là việc kiểm soát những món hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ tại các cửa khẩu chưa đạt hiệu quả cần thiết. Thứ tư là tình trạng sử dụng các nhu liệu điện toán không có giấy phép, nhưng lại thiếu những biện pháp xử lý đủ nghiêm khắc để ngăn ngừa. Sau cùng là sự thiếu vắng những biện pháp hình sự hữu hiệu đối với hành vi đánh cắp tín hiệu truyền hình cáp và truyền hình vệ tinh.
USTR cũng nêu đích danh những trang mạng đặt máy chủ hoặc hoạt động từ Việt Nam, cung cấp những nội dung vi phạm bản quyền cho người sử dụng tại nhiều quốc gia khác nhau. Bản báo cáo dẫn trường hợp dịch vụ lưu trữ video 2embed bị đóng cửa vào năm 2023, nhưng sau đó tên miền MegaCloud lại tiếp tục hoạt động với phương thức tương tự. Đây được xem là một thí dụ cho thấy những giới hạn trong việc duy trì hiệu quả thi hành luật pháp và ngăn chặn các hoạt động vi phạm bản quyền.
Điều khoản 301 thuộc Đạo luật Thương mại năm 1974 của Hoa Kỳ cho phép chính quyền Washington mở cuộc điều tra đối với những chính sách hoặc hành vi của một quốc gia khác mà Hoa Kỳ nhận định là bất công, có tính cách kỳ thị hoặc gây trở ngại cho hoạt động thương mại của Mỹ. Nếu cuộc điều tra đi đến kết luận rằng Việt Nam có những hành vi đủ điều kiện để bị áp dụng biện pháp trả đũa, USTR có thể đề nghị chính phủ Hoa Kỳ thực hiện những biện pháp thương mại thích hợp, trong đó có khả năng đánh thêm thuế nhập cảng đối với một số mặt hàng. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ rằng việc gia hạn cuộc điều tra không có nghĩa Hoa Kỳ đã quyết định áp đặt những sắc thuế mới đối với hàng hóa Việt Nam. Kết luận sau cùng cũng như những biện pháp cụ thể vẫn còn phải chờ cơ quan hữu trách hoàn tất việc cứu xét.
Theo thông báo đăng trên Công báo Liên bang Hoa Kỳ, quyết định gia hạn được ký bởi bà Jennifer Thornton, Tổng cố vấn của USTR, và bắt đầu có hiệu lực từ ngày 3 tháng 11 năm 2026. Luật Thương mại Hoa Kỳ cho phép kéo dài thời hạn kết luận một cuộc điều tra từ sáu tháng lên tối đa chín tháng, trong trường hợp hồ sơ có những vấn đề phức tạp cần thêm thời giờ để thẩm định. Vì vậy, ngày 28 tháng 2 năm 2027 được ấn định làm thời hạn mới để USTR đưa ra kết luận về khả năng áp dụng những biện pháp đáp trả đối với Việt Nam.
Đối với Việt Nam, diễn biến này có ý nghĩa rất đáng kể, bởi Hoa Kỳ hiện là một trong những thị trường xuất cảng quan trọng hàng đầu. Những ngành sản xuất chủ lực như quần áo, giày dép, đồ gỗ, điện tử và hàng tiêu dùng đều có thể bị ảnh hưởng nếu căng thẳng thương mại tiếp tục gia tăng hoặc Washington quyết định áp dụng những biện pháp thuế quan mới.
Hãng thông tấn Reuters ngày 10 tháng 11 cũng cho biết một số tập đoàn và công ty đa quốc gia, trong đó có Tesla và Samsung, đã bày tỏ mối quan ngại trước nguy cơ hàng hóa sản xuất tại Việt Nam có thể phải chịu thêm thuế. Những thay đổi bất lợi trong chính sách thương mại có thể buộc các công ty phải tính toán lại phí tổn sản xuất, hệ thống cung ứng và kế hoạch đầu tư lâu dài. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến những tập đoàn ngoại quốc đang hoạt động tại Việt Nam, mà còn có thể tác động dây chuyền đến các công ty cung cấp nguyên liệu, giới sản xuất trong nước và hàng ngàn công nhân đang sống nhờ vào những ngành xuất cảng.
Nhìn rộng hơn, vụ việc còn đặt ra một vấn đề căn bản về khả năng quản trị quốc gia và việc thi hành luật pháp của nhà cầm quyền Việt Nam. Một nền kinh tế muốn thu hút tư bản ngoại quốc, tham gia sâu rộng vào hệ thống cung ứng toàn cầu và cạnh tranh trên thị trường quốc tế thì không thể chỉ trông cậy vào những ưu đãi thuế khóa, nhân công rẻ tiền hay những lời kêu gọi hợp tác đầu tư. Điều quan trọng hơn hết là phải xây dựng được một môi trường kinh doanh minh bạch, trong đó quyền sở hữu trí tuệ được tôn trọng và luật pháp phải được áp dụng công bằng, nhất quán. Nếu tình trạng vi phạm cứ kéo dài, trong khi các cơ quan hữu trách chỉ tổ chức những đợt kiểm tra mang tính cách đối phó, thiếu sự giám sát thường xuyên và không có trách nhiệm giải trình rõ ràng, thì hậu quả sau cùng sẽ không chỉ do những công ty làm ăn bất chánh gánh chịu. Người lao động, những nhà sản xuất chân chính và cả nền kinh tế quốc gia cũng có thể phải trả giá.
NGƯỜI QUAN SÁT
