Sài Gòn đang bước vào một cuộc đại chỉnh trang dọc các con kênh với ngân khoản hơn 31.500 tỷ đồng, kéo theo gần 3.800 gia đình bị ảnh hưởng. Cùng lúc đó, thành phố đang tính chuyện chuyển hơn 4,5 ha rừng phòng hộ Cần Giờ để thực hiện tuyến đường sắt với tổng vốn hơn 102.000 tỷ đồng. Một câu hỏi khó có thể né tránh: phát triển hạ tầng đến mức nào, và môi trường cùng cuộc sống của người dân sẽ phải chịu những mất mát ra sao?…
Ngày 21/9/2026, tại kỳ họp chuyên đề thứ 5 của HĐND TP.Sài Gòn khóa XI, UBND TP.Sài Gòn tiếp tục trình những kế hoạch đầu tư hạ tầng quy mô lớn. Đáng chú ý là chương trình chỉnh trang khu vực bờ Nam kênh Đôi với hai dự án có tổng ngân khoản hơn 31.500 tỷ đồng từ ngân sách thành phố. Cùng thời điểm, thành phố cũng trình phương án chuyển hơn 4,57 ha rừng phòng hộ để thực hiện tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ do Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển đường sắt cao tốc Vinspeed làm chủ đầu tư. Hai câu chuyện tưởng chừng không liên hệ với nhau, một bên là chỉnh trang đô thị, một bên là phát triển đường sắt, nhưng cả hai cùng đặt ra một vấn đề: Sài Gòn đang phải trả cái giá về môi trường và xã hội như thế nào để đổi lấy tốc độ phát triển hạ tầng?
Theo tờ trình của UBND thành phố, hai dự án chỉnh trang bờ Nam kênh Đôi được đề nghị thực hiện trong giai đoạn 2026-2031. Dự án thứ nhất, đoạn từ cầu Mật đến cầu Hiệp Ân thuộc phường Chánh Hưng, có tổng vốn gần 13.610 tỷ đồng. Thành phố dự kiến thu hồi hơn 11 ha đất, ảnh hưởng khoảng 2.060 trường hợp, trong đó 2.042 trường hợp phải giải tỏa toàn phần và chỉ 18 trường hợp giải tỏa một phần. Dự án sẽ xây dựng khoảng 2,1 km bờ kè phía Nam kênh Đôi, mở rộng đường Phạm Thế Hiển lên 30 m, xây dựng và mở rộng cầu Mật, cầu Hiệp Ân, đồng thời đầu tư hệ thống thoát nước, hào kỹ thuật, hệ thống chiếu sáng và công viên cây xanh kết hợp khu thể dục thể thao.
Dự án thứ hai nằm tại phường Bình Đông, đoạn từ cầu Bà Tàng đến hết bờ Nam kênh Đôi, có tổng vốn hơn 17.900 tỷ đồng. Riêng khoản bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được dự trù gần 14.770 tỷ đồng. Thành phố dự kiến thu hồi khoảng 20,85 ha đất, ảnh hưởng 1.723 trường hợp, trong đó 1.627 trường hợp bị giải tỏa toàn phần và 96 trường hợp giải tỏa một phần. Dự án bao gồm khoảng 2,9 km bờ kè, mở rộng đường Phạm Thế Hiển lên 30 m, xây dựng đường D8 rộng 30 m, đường D7 rộng 14 m cùng hệ thống thoát nước, hào kỹ thuật và công viên ven kênh.
Như vậy, chỉ riêng hai dự án này đã liên quan tới khoảng 3.782 trường hợp, trong đó số trường hợp bị giải tỏa toàn phần lên tới 3.669. Đây là một khối lượng di dời rất lớn. Đằng sau những con số khô khan trong hồ sơ đầu tư là hàng ngàn gia đình phải rời khỏi nơi cư ngụ lâu năm, thay đổi sinh kế, trường học của con cái, quan hệ láng giềng và cả môi trường sống quen thuộc. Chính vì vậy, câu chuyện không chỉ nằm ở việc xây được bao nhiêu cây số bờ kè hay mở con đường rộng bao nhiêu thước, mà còn nằm ở cách thức bồi thường, tái định cư và bảo đảm đời sống cho người dân sau khi di dời.
Theo UBND TP.Sài Gòn, mục tiêu của chương trình là cải thiện môi trường nước, giải quyết tình trạng ô nhiễm, chống sạt lở, hoàn chỉnh hệ thống thoát nước và tạo cảnh quan đô thị. Xét về mặt quy hoạch, đây là hướng đi nhằm thay đổi những khu vực ven kênh vốn tồn tại nhiều nhà cửa chật chội, hạ tầng yếu kém và nguy cơ ngập úng. Tuy nhiên, một dự án được gọi là “chỉnh trang đô thị” chỉ thật sự có ý nghĩa nếu sau khi di dời, người dân có được chỗ ở an toàn, phí tổn phù hợp và điều kiện sinh kế không bị đảo lộn quá mức.
Đáng chú ý hơn, cũng trong ngày 21/9, Phó chủ tịch UBND TP.Sài Gòn Nguyễn Mạnh Cường trình HĐND thành phố đề nghị chuyển mục đích sử dụng 4,5745 ha rừng phòng hộ để thực hiện tuyến đường sắt Bến Thành – Cần Giờ. Trong tổng diện tích này có khoảng 1,4056 ha rừng tự nhiên ngập mặn và 3,1689 ha rừng trồng ngập mặn, nằm tại các tiểu khu thuộc xã An Thới Đông và xã Cần Giờ. Tuyến đường sắt do Vinspeed làm chủ đầu tư, được thành phố chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời chấp thuận nhà đầu tư ngày 5/12/2025.
Hồ sơ cho biết Vinspeed đã cam kết thực hiện nghĩa vụ trồng rừng thay thế. UBND TP.Sài Gòn cho rằng dự án đường sắt là một công trình cần thiết nhằm nối liền khu trung tâm thành phố với Cần Giờ bằng phương thức chuyên chở công cộng khối lượng lớn, tốc độ cao, qua đó góp phần giảm ùn tắc và tạo thêm động lực phát triển kinh tế – xã hội.
Nhưng chính tại đây, bài toán giữa phát triển và môi trường trở nên đáng suy nghĩ. Rừng ngập mặn Cần Giờ không đơn thuần chỉ là vài mẫu đất có cây xanh để có thể quy đổi bằng một con số diện tích trồng bù. Khu rừng còn giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái ven biển, góp phần bảo vệ bờ biển, lưu giữ carbon và tạo môi trường sinh sống cho nhiều loài sinh vật. Vì thế, “trồng rừng thay thế” có thể là một nghĩa vụ theo luật pháp, nhưng xét về phương diện sinh thái, câu hỏi vẫn còn đó: một khu rừng tự nhiên đã bị tác động liệu có thể được thay thế hoàn toàn bằng một diện tích rừng trồng ở một nơi khác hay không?
Sài Gòn đang đứng trước một giai đoạn đầu tư hạ tầng rất lớn. Từ kênh rạch, đường sá cho tới tuyến đường sắt nối với Cần Giờ, mục tiêu phát triển kinh tế và hiện đại hóa đô thị là điều dễ hiểu. Nhưng tốc độ phát triển càng nhanh thì đòi hỏi về bảo vệ môi trường, minh bạch ngân khoản và bảo đảm quyền lợi của người dân cũng phải được nâng lên tương xứng. Một thành phố hiện đại không chỉ được đo bằng những con đường rộng hơn, những cây cầu mới hay những tuyến đường sắt tốc độ cao, mà còn bằng câu hỏi sau mỗi dự án: người dân có thật sự được sống tốt hơn hay không, và thiên nhiên có được bảo vệ đúng mức hay không?
Bài toán sau cùng vì thế không nhất thiết phải là chọn lựa giữa phát triển và môi trường, mà là làm sao để phát triển hạ tầng mà không biến môi trường và cuộc sống của người dân thành một cái giá phải trả quá lớn. Ước vọng về một thành phố hiện đại có thể được xây dựng bằng những công trình mới, nhưng giá trị của một đô thị văn minh còn nằm ở chỗ những người dân bị ảnh hưởng bởi các công trình ấy có được đối xử thỏa đáng hay không, và những gì thuộc về thiên nhiên có được gìn giữ cho các thế hệ mai sau hay không.
NGƯỜI QUAN SÁT
