Từ năm 2027, những sách viết về lịch sử, chủ quyền, lãnh tụ và an ninh quốc gia sẽ phải qua thêm nhiều tầng thẩm định trước khi tới tay độc giả. Quy định mới đang làm dấy lên nhiều điều đáng lưu tâm: việc kiểm soát nhằm bảo đảm sự chính xác của nội dung, hay nếu đặt ra quá nhiều rào cản, người viết sẽ ngại cầm bút, nhà xuất bản ngại in sách, và sau cùng lịch sử có thể mất đi những góc nhìn đa diện vốn rất cần thiết…
Kể từ ngày 1/3/2027, tại Việt Nam một số loại sách có nội dung liên quan tới lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, các nhà lãnh đạo đất nước và anh hùng dân tộc sẽ được đặt dưới một cơ chế kiểm soát nhiều tầng hơn. Quy định mới đặc biệt gây chú ý vì xuất hiện ngay sau một loạt vụ việc nghiêm trọng liên quan tới một cuốn sách lịch sử, từ đó đặt ra vấn đề: làm thế nào để vừa ngăn ngừa những thông tin sai lệch, vừa tránh biến sinh hoạt xuất bản thành một lãnh vực quá nặng về kiểm duyệt?
Sáng ngày 24/8/2026, Quốc hội Việt Nam khóa XVI thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản với 472 trên 475 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành. Luật sẽ bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Một trong những điểm đáng chú ý là cơ chế thẩm định đối với những xuất bản phẩm có nội dung đặc thù, trong đó có lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước và anh hùng dân tộc, thuộc danh mục do Chính phủ Việt Nam quy định.
Theo những quy định đã được công bố, cơ chế này có thể được hiểu qua ba tầng kiểm soát. Trước hết, nhà xuất bản phải tổ chức thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản. Kế đó, cơ quan chủ quản sẽ xem xét và phê chuẩn kế hoạch. Sau khi sách được nộp lưu chiểu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam tiếp tục thẩm định trước khi cho phép phát hành, ngoại trừ những trường hợp được Chính phủ quy định là miễn thẩm định. Điều cần lưu ý là cơ chế này không áp dụng cho tất cả các loại sách, mà chỉ giới hạn trong phạm vi do Chính phủ quy định.
Thời điểm ban hành quy định mới càng khiến công luận chú ý bởi vụ cuốn “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng” của tác giả Nguyễn Thành Nam. Ngày 4/6/2026, Cục Xuất bản, In và Phát hành yêu cầu Nhà xuất bản Hội Nhà văn đình chỉ phát hành và thu hồi cuốn sách. Đến ngày 15/6, Nhà xuất bản Hội Nhà văn bị phạt 100 triệu đồng và đình chỉ hoạt động trong thời gian hai tháng để rà soát, chấn chỉnh hoạt động chuyên môn. Theo cơ quan quản lý, cuốn sách có một số thông tin và nhận định không chính xác về nhân vật, sự kiện lịch sử, đồng thời có cách diễn đạt bị cho là không phù hợp khi viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng một số nhà lãnh đạo tiền bối.
Vụ việc sau đó chuyển sang hướng hình sự. Ngày 7/7/2026, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP Hà Nội khởi tố và bắt tạm giam Nguyễn Thành Nam cùng Trần Việt Anh để điều tra về hành vi bị cáo buộc theo Điều 117 Bộ luật Hình sự. Đến ngày 15/7, ba cán bộ của Nhà xuất bản Hội Nhà văn gồm Nguyễn Thúy Hằng, Đào Bá Đoàn và Nguyễn Văn Yên tiếp tục bị khởi tố trong tiến trình điều tra mở rộng.
Chưa hết, cũng trong ngày 15/7, Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc cho biết 23 cơ quan báo chí từng đăng bài liên quan tới cuốn sách cũng bị xử lý. Nhiều bài viết phải gỡ bỏ; các cơ quan báo chí phải kiểm điểm và làm rõ trách nhiệm. Một số nhân sự bị kỷ luật, đình chỉ hoặc thuyên chuyển công tác.
Từ những diễn biến nói trên, có thể hiểu vì sao cơ quan hữu trách Việt Nam muốn dựng thêm những “hàng rào” trước khi một tác phẩm có nội dung nhạy cảm được đưa ra công chúng. Xét trên phương diện quản lý nhà nước, việc kiểm tra những nội dung liên quan tới lịch sử, chủ quyền và an ninh quốc gia là điều có thể hiểu được, nhất là trong thời đại truyền thông xã hội, khi một tác phẩm có dữ kiện sai lạc về lịch sử có thể được phổ biến rất nhanh qua báo chí và mạng Internet.
Nhưng vấn đề quan trọng nằm ở chỗ: kiểm tra để bảo đảm sự chính xác là một chuyện, còn kiểm soát tới mức làm nghèo đi khả năng nghiên cứu và tranh luận lại là một chuyện khác. Lịch sử vốn là một lãnh vực đòi hỏi nhiều nguồn tài liệu, nhiều phương pháp tiếp cận và cả những cuộc tranh luận học thuật. Nếu một bản thảo phải đi qua quá nhiều tầng xét duyệt, tác giả và nhà xuất bản rất dễ hình thành tâm lý “an toàn là trên hết”, nghĩa là tránh những đề tài nhạy cảm, tránh những cách diễn giải mới và chỉ chọn những nội dung ít có khả năng gây tranh luận.
Hậu quả lâu dài có thể không nằm ở số lượng sách bị thu hồi, mà ở những cuốn sách chưa từng được viết ra vì tác giả đã tự kiểm duyệt ngay từ lúc còn cầm bút. Khi ấy, sinh hoạt xuất bản có nguy cơ ngày càng đồng nhất, trong lúc những vấn đề lịch sử lại càng cần được khảo cứu bằng tài liệu, chứng cứ và tranh luận công khai. Một nền học thuật lành mạnh không thể chỉ dựa vào một chiều diễn giải, mà phải có khả năng đối chiếu tài liệu, kiểm chứng dữ kiện và chấp nhận sự phản biện.
NGƯỜI QUAN SÁT
