Liên Hiệp Quốc vừa gây chú ý với một nghị quyết ủng hộ cách vẽ bản đồ thế giới mới, giúp châu Phi được thể hiện với tỷ lệ diện tích gần với thực tế hơn. Một cuộc tranh luận tưởng chỉ thuộc về lãnh vực địa dư nay lại chạm tới lịch sử, quyền lực và cách thế giới nhìn nhận nhau…
Truyền thông quốc tế vào ngày 10 tháng 9 năm 2026 cho hay, các đây vài ngày, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc gây chú ý khi thông qua một nghị quyết cổ võ việc sử dụng một cách thể hiện bản đồ thế giới mới, trong đó châu Phi được trả lại tỷ lệ diện tích gần với thực tế hơn. Với 164 phiếu thuận, chỉ Hoa Kỳ bỏ phiếu chống và 6 quốc gia bỏ phiếu trắng, sáng kiến do Togo dẫn đầu cùng sự hậu thuẫn của Liên minh châu Phi đã tạo ra một cuộc tranh luận không chỉ về bản đồ, mà còn về cách thế giới nhìn nhận vị trí của châu Phi và những khu vực phía Nam bán cầu.
Nghị quyết mang tên “Correct the Map”, có thể hiểu là “Sửa lại bản đồ”, tập trung vào việc cổ võ sử dụng phép chiếu Equal Earth, một phương pháp được các nhà bản đồ học phát triển từ năm 2018 nhằm thể hiện diện tích tương đối giữa các vùng đất một cách chính xác hơn. Đây là điểm quan trọng, bởi trái đất có hình cầu, trong khi bản đồ thế giới thông thường lại phải trải một mặt cong lên một mặt phẳng. Không có phép chiếu phẳng nào có thể cùng lúc giữ nguyên một cách hoàn hảo diện tích, hình dạng, khoảng cách và phương hướng. Vì vậy, mỗi loại bản đồ đều phải chấp nhận một mức độ biến dạng nhứt định.
Vấn đề được các quốc gia châu Phi nêu ra nằm ở phép chiếu Mercator, do nhà bản đồ học người Flemish Gerardus Mercator giới thiệu từ năm 1569. Mercator được thiết kế chủ yếu để phục vụ ngành hàng hải, đặc biệt hữu ích trong việc duy trì phương hướng trên những hải trình. Tuy nhiên, khi dùng nó để quan sát toàn thể thế giới, những vùng đất càng xa đường xích đạo càng bị phóng đại về diện tích. Chính vì vậy, Greenland trên bản đồ Mercator có thể trông gần tương đương với châu Phi, trong khi diện tích thật của châu Phi lớn khoảng 14 lần Greenland.
Đối với Togo và Liên minh châu Phi, đây không chỉ là một câu chuyện thuần túy kỹ thuật về bản đồ học. Ngoại trưởng Togo Robert Dussey là một trong những nhân vật đứng đầu chiến dịch này. Ông cho rằng cách con người nhìn thế giới có ảnh hưởng trực tiếp tới giáo dục, nhận thức và cách đánh giá vai trò của từng khu vực. Trước cuộc bỏ phiếu, ông nói với Reuters rằng một thế giới công bằng cần bắt đầu từ một bản đồ công bằng. Togo cho rằng việc châu Phi bị thu nhỏ về mặt hình ảnh trong nhiều thế hệ đã góp phần tạo nên một nhận thức không đầy đủ về diện tích, dân số, tài nguyên và tầm quan trọng của lục địa này.
Đây cũng là lý do sáng kiến nhanh chóng mang màu sắc địa chánh trị. Liên minh châu Phi đã ủng hộ Equal Earth và giao cho Togo thúc đẩy chiến dịch “Correct the Map”. Sau nghị quyết của Đại hội đồng, Togo dự định tiếp tục vận động các chánh phủ, trường học, tổ chức quốc tế và những công ty kỹ thuật sử dụng các loại bản đồ phản ảnh diện tích thực tế một cách chính xác hơn. Ông Dussey cho biết Togo muốn thay đổi sách giáo khoa địa dư trong nước ngay trong năm nay, đồng thời thúc đẩy các quốc gia khác làm điều tương tự.
Pháp cũng đã đi trước một bước. Ngày 4 tháng 9, Ngoại trưởng Jean-Noël Barrot tuyên bố Pháp sẽ từ bỏ phép chiếu Mercator trong những bản đồ thế giới chính thức và chuyển sang phép chiếu Eckert IV, vốn cũng thể hiện diện tích các vùng đất cân đối hơn. Ông Barrot lập luận rằng những sai lệch về hình ảnh có thể dần dần tạo nên những sai lệch trong nhận thức, và cho rằng đã tới lúc điều chỉnh cách thế giới được thể hiện trên bản đồ.
Tuy nhiên, quyết định của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc không có nghĩa từ nay toàn thế giới bắt buộc phải bỏ bản đồ Mercator. Đây là một nghị quyết không có tính ràng buộc pháp lý. Nghị quyết chỉ cổ võ các chánh phủ, trường học, tổ chức quốc tế, giới truyền thông và những nền tảng kỹ thuật số sử dụng Equal Earth hoặc những phép chiếu bảo toàn diện tích khi cần thể hiện chính xác quy mô lãnh thổ. Đặc biệt, nghị quyết không phủ nhận giá trị của Mercator trong ngành hàng hải và hàng không, nơi phép chiếu này vẫn có những ưu điểm kỹ thuật quan trọng.
Phía Hoa Kỳ lại có một cách nhìn hoàn toàn khác. Washington là quốc gia duy nhứt bỏ phiếu chống nghị quyết. Đại diện Hoa Kỳ tại Liên Hiệp Quốc Yaryna Ferencevych cho rằng Đại hội đồng đang dành thì giờ cho một vấn đề mang tính ý thức hệ thay vì tập trung vào những vấn đề cấp bách hơn như hòa bình, thịnh vượng và bang giao giữa các quốc gia. Lập trường này cho thấy cuộc tranh luận về bản đồ đã vượt khỏi phạm vi kỹ thuật của bản đồ học để chạm tới một câu hỏi lớn hơn: Liên Hiệp Quốc nên tập trung vào những vấn đề nào và đâu là giới hạn của những nghị quyết mang tính biểu tượng?
Điều đáng chú ý là việc thay đổi phép chiếu bản đồ không thể làm thay đổi diện tích thật của bất cứ quốc gia hay châu lục nào. Châu Phi vốn đã có diện tích như vậy từ trước; Equal Earth chỉ giúp người xem nhìn thấy tỷ lệ ấy gần với thực tế hơn. Nói cách khác, đây không phải là chuyện “làm cho châu Phi lớn hơn”, mà là sửa cách thể hiện để tránh việc một khu vực bị nhìn nhỏ hơn thực tế. Tổ chức Africa No Filter, một trong những nhóm vận động cho chiến dịch, cho rằng bản đồ chính xác cần phải xuất hiện trong trường học, sách giáo khoa, truyền thông, doanh nghiệp và các nền tảng kỹ thuật số.
Dẫu vậy, cuộc tranh luận cũng đặt ra một câu hỏi khá thú vị: liệu một bản đồ mới có thực sự làm thay đổi cách thế giới nhìn châu Phi hay không? Câu trả lời có lẽ không đơn giản. Một học sinh nhìn thấy châu Phi lớn hơn trên trang sách có thể hiểu rõ hơn về quy mô địa dư của lục địa này, nhưng nhận thức về sức mạnh kinh tế, chánh trị và ảnh hưởng quốc tế còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác. Bản đồ có thể sửa một sự méo mó về hình ảnh, nhưng tự nó không thể sửa những bất bình đẳng về kinh tế, quyền lực hay ảnh hưởng quốc tế.
NGƯỜI QUAN SÁT/tổng hợp
