Sau hơn một thập niên miệt mài theo đuổi vụ kiện gây chấn động nhằm tìm công lý cho các nạn nhân chất độc da cam tại Việt Nam, bà Trần Tố Nga tiếp tục đối diện với những rào cản pháp lý tại Pháp. Trong bối cảnh luật pháp và công lý dường như vẫn chưa gặp được nhau trên cùng một điểm đến, câu hỏi lớn vẫn còn treo lơ lửng: vì sao vụ kiện kéo dài nhiều năm nhưng liên tục bị bác bỏ?…
Ngày 26 tháng 6 năm 2026, Bộ Ngoại giao Việt Nam đã chính thức lên tiếng sau những diễn biến mới liên quan đến vụ kiện chất độc da cam của bà Trần Tố Nga tại Pháp. Tại buổi họp báo thường kỳ, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết phía Việt Nam luôn quan tâm, theo dõi sát diễn tiến vụ việc và tiếp tục bày tỏ sự ủng hộ đối với những nỗ lực nhằm tìm kiếm công lý cho các nạn nhân chất độc da cam.
Đây được xem là một trong những lần hiếm hoi vụ kiện kéo dài hơn một thập niên tiếp tục thu hút sự chú ý trở lại của dư luận quốc tế, sau nhiều lần không đạt được kết quả như phía nguyên đơn kỳ vọng. Bà Trần Tố Nga, mang song tịch Việt Nam và Pháp, vốn là một cựu ký giả từng hoạt động tại miền Nam Việt Nam trong thời chiến. Năm 2014, bà chính thức nộp đơn tại Tòa án thành phố Évry (Pháp), khởi kiện hàng chục tập đoàn hóa chất của Hoa Kỳ, với lập luận rằng các công ty này đã sản xuất và cung cấp chất khai quang có chứa dioxin, gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe bản thân bà cũng như nhiều thế hệ người Việt Nam.
Danh sách bị đơn ban đầu gồm trên 20 công ty, trong đó có nhiều tên tuổi lớn trong ngành hóa chất Hoa Kỳ. Tuy nhiên, tiến trình tố tụng kéo dài nhiều năm đã chứng kiến việc một số doanh nghiệp lần lượt được đưa ra khỏi vụ kiện vì nhiều lý do pháp lý khác nhau, trong khi các công ty còn lại liên tục đưa ra lập luận nhằm bác bỏ trách nhiệm dân sự. Tháng 5 năm 2021, Tòa án Évry đã bác đơn kiện của bà Trần Tố Nga. Lý do then chốt không nằm ở việc tòa phủ nhận hậu quả của chất độc da cam, mà dựa trên nguyên tắc miễn trừ tài phán đối với các hành vi được thực hiện theo yêu cầu của chính phủ Hoa Kỳ trong thời kỳ chiến tranh.
Theo lập luận này, các công ty bị kiện được xem là đã thực hiện hợp đồng phục vụ cho Nhà nước Hoa Kỳ, do đó vụ việc bị xem là liên quan đến hành vi mang tính chủ quyền quốc gia, vượt ra ngoài thẩm quyền xét xử của tòa án dân sự Pháp. Không đồng ý với phán quyết trên, bà Trần Tố Nga tiếp tục kháng cáo. Tuy nhiên, đến tháng 8 năm 2024, Tòa phúc thẩm Paris vẫn giữ nguyên quyết định bác đơn, đánh dấu lần thứ hai hệ thống tư pháp Pháp không chấp nhận yêu cầu của nguyên đơn, cho thấy những rào cản pháp lý trong vụ việc này lớn hơn rất nhiều so với các tranh luận thuần túy về khoa học hay yếu tố nhân đạo.
Đến ngày 25 tháng 6 năm 2026, trong cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Ngoại giao Việt Nam, người phát ngôn Phạm Thu Hằng cho biết Việt Nam luôn đặc biệt quan tâm đến các nạn nhân chất độc da cam và đánh giá cao các nỗ lực theo đuổi công lý bằng biện pháp hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế. Dưới góc độ pháp lý, đây được xem là một trong những vụ kiện phức tạp bậc nhất liên quan đến trách nhiệm của doanh nghiệp trong bối cảnh chiến tranh. Nhiều người thường đặt câu hỏi: nếu hậu quả của chất độc da cam đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu khoa học, vì sao các nguyên đơn vẫn liên tục thất bại? Câu trả lời nằm ở sự khác biệt căn bản giữa việc chứng minh thiệt hại và chứng minh trách nhiệm pháp lý.
Trong tố tụng dân sự quốc tế, việc chứng minh một người bị thiệt hại không đồng nghĩa với việc tòa án có đủ cơ sở pháp lý để buộc bị đơn phải bồi thường. Nguyên đơn còn phải vượt qua hàng loạt rào cản khác như thẩm quyền xét xử, luật áp dụng, mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi và thiệt hại, cũng như các nguyên tắc miễn trừ pháp lý đã được thừa nhận trong hệ thống luật quốc tế. Chỉ cần một trong những yếu tố đó không được đáp ứng, vụ kiện có thể bị bác mà tòa án không cần đi sâu vào nội dung tranh chấp.
Chính vì vậy, các phán quyết của tòa án Pháp trong thời gian qua không thể được hiểu một cách đơn giản là phủ nhận hậu quả của chất độc da cam. Nội dung chính của các bản án chủ yếu xoay quanh giới hạn thẩm quyền xét xử và cơ sở pháp lý để quy trách nhiệm dân sự đối với doanh nghiệp trong bối cảnh một cuộc chiến tranh đã diễn ra từ nhiều thập niên trước.
Vụ kiện của bà Trần Tố Nga vì thế không chỉ là một tranh chấp dân sự thông thường, mà còn phản ánh những giới hạn của luật pháp quốc tế khi phải xử lý các di sản chiến tranh. Pháp luật có thể là công cụ để đi tìm công lý, nhưng đồng thời cũng vận hành trên những nguyên tắc tố tụng rất chặt chẽ. Khi các nguyên tắc đó chưa cho phép vượt qua rào cản về thẩm quyền và miễn trừ trách nhiệm, thì ngay cả những vụ việc mang nặng giá trị đạo lý cũng chưa chắc dẫn đến một phán quyết có lợi cho nguyên đơn. Đây chính là điểm mấu chốt khiến vụ kiện kéo dài hơn mười năm qua vẫn chưa thể đạt được kết quả như kỳ vọng của bà Trần Tố Nga và những người ủng hộ bà.
NGƯỜI QUAN SÁT
