Mười lăm năm sau vụ Mường Nhé từng làm chấn động dư luận quốc tế, báo chí Việt Nam bất ngờ khơi lại hồ sơ cũ và nhấn mạnh vai trò chỉ đạo của ông Tô Lâm thời còn giữ chức Thứ trưởng Bộ Công an. Nhưng càng nhắc lại, vụ việc càng gợi ra những câu hỏi chưa bao giờ thật sự được giải đáp về người H’Mông, vấn đề an ninh và cách quyền lực vận hành tại vùng núi Tây Bắc…
Tháng 5 năm 2026, báo chí Việt Nam bất ngờ đồng loạt nhắc lại “điểm nóng Mường Nhé” xảy ra cách đây đúng 15 năm tại huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. Nội dung các bài báo đặc biệt nhấn mạnh vai trò của ông Tô Lâm lúc đó là Thứ trưởng Bộ Công an, đã trực tiếp chỉ đạo chiến dịch xóa bỏ việc hình thành “vương quốc H’Mông”.
Theo thuật lại của báo chí, thời điểm đó lực lượng công an đã chuẩn bị “kế hoạch tỉ mỉ”, bố trí bánh mì, thuốc men và phương tiện tiếp vận nhằm đối phó với tình huống được gọi là “phức tạp về an ninh trật tự”.
Tuy nhiên phía sau lối kể chuyện mang màu sắc nghiệp vụ ấy lại là một ký ức hoàn toàn khác đối với nhiều người H’Mông cùng các tổ chức nhân quyền quốc tế. Bởi “vụ Mường Nhé 2011” từng là một trong những biến cố gây tranh cãi lớn nhất liên quan tới chính sách sắc tộc, tôn giáo và an ninh của Việt Nam suốt hơn một thập niên qua.
Biến cố bắt đầu từ cuối tháng 4 năm 2011, khi hàng ngàn người H’Mông từ nhiều tỉnh miền núi phía Bắc như Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Lào Cai… tập trung về xã Huổi Khon, huyện Mường Nhé.
Nhiều người tin vào lời đồn về một “vương quốc H’Mông”, số khác tụ họp vì lý do tôn giáo và những bất mãn xã hội kéo dài. Trong khi đó, nhà cầm quyền Hà Nội khẳng định đây là hoạt động “tụ tập trái phép”, có yếu tố kích động ly khai và chống lại nhà nước.
Từ đầu tháng 5 năm 2011, khu vực Mường Nhé gần như bị nhà cầm quyền Việt Nam cho phong tỏa thông tin hoàn toàn. Ký giả quốc tế không thể tiếp cận hiện trường. Internet và liên lạc bị kiểm soát chặt chẽ.
Trong lúc đó, các tổ chức nhân quyền quốc tế như Human Rights Watch cùng một số đài phát thanh hải ngoại liên tục loan tin vụ đụng độ lớn giữa lực lượng an ninh và người dân H’Mông.
Một số nguồn tin bên ngoài cáo buộc đã có thương vong, thậm chí có người mất tích sau chiến dịch trấn áp. Nhà cầm quyền Việt Nam bác bỏ các thông tin này và cho rằng đó là “bịa đặt”. Sự thật là sau vụ đụng độ có hàng trăm người H’Mông đã băng rừng, vượt biên đến Thái Lan xin tị nạn, rất nhiều người không kịp trốn chạy đã bị nhà cầm quyền Việt Nam kết án tù với cáo buộc an ninh quốc gia.
Điều đáng chú ý là suốt nhiều năm, báo chí nhà nước hầu như rất ít nhắc lại vụ Mường Nhé. Vì vậy, việc truyền thông bất ngờ khơi lại hồ sơ cũ đúng vào dịp 15 năm không đơn thuần là chuyện nhắc lại lịch sử. Nó phản ánh một xu hướng mới trong cách hệ thống cầm quyền xây dựng hình ảnh về vai trò của ngành công an và cá nhân ông Tô Lâm.
Theo bài viết trên trang VietnamNet, ông Tô Lâm lúc ấy trực tiếp yêu cầu lực lượng tại Điện Biên “không để xảy ra đổ máu”, đồng thời triển khai nhiều biện pháp mềm như tiếp vận, y tế và vận động dân chúng. Cách kể này nhằm tạo dựng hình ảnh một chiến dịch “ổn định tình hình” mang tính nhân đạo và kiểm soát chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: bản thân vụ Mường Nhé từ lâu đã trở thành biểu tượng cho khoảng cách niềm tin giữa nhà cầm quyền và cộng đồng người H’Mông tại vùng núi Tây Bắc.
Trong nhiều năm qua, người H’Mông thường xuyên bị đặt dưới góc nhìn an ninh mỗi khi xuất hiện tụ tập đông người, sinh hoạt tôn giáo độc lập hoặc di cư tự phát. Điều đó khiến mọi vấn đề xã hội, kinh tế hay tín ngưỡng rất dễ bị chuyển hóa thành “đe dọa an ninh quốc gia”.
Giới quan sát cho rằng vụ Mường Nhé 2011 là một bước ngoặt quan trọng trong tư duy quản trị an ninh nội địa của Việt Nam. Sau biến cố này, mô hình kiểm soát tại các vùng sắc tộc thiểu số bị siết chặt rõ rệt.
Hệ thống giám sát địa phương, quản lý hộ khẩu, sinh hoạt tôn giáo và thông tin liên lạc tại nhiều khu vực miền núi được mở rộng mạnh mẽ. Nói cách khác, Mường Nhé không chỉ là một vụ việc địa phương, mà còn trở thành bài học chiến lược đối với guồng máy an ninh.
Nhưng cũng chính từ đây, hình ảnh quốc tế của Việt Nam bị đặt trước nhiều chỉ trích. Vào thời điểm năm 2011, các tổ chức quốc tế liên tục yêu cầu Hà Nội minh bạch thông tin, cho phép điều tra độc lập và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng cho cộng đồng H’Mông.
Đáp lại, nhà cầm quyền chọn cách siết chặt kiểm soát thông tin thay vì công khai đối thoại. Chính sự thiếu minh bạch ấy đã khiến vụ việc tiếp tục gây tranh cãi suốt nhiều năm sau đó.
Việc báo chí nhà nước hiện nay chủ động nhắc lại Mường Nhé cũng cho thấy thêm một thực tế khác: trong bối cảnh quyền lực của ngành công an ngày càng nổi bật trong hệ thống chính trị, nhiều chiến dịch an ninh cũ đang được tái diễn giải như những “chiến công giữ ổn định quốc gia”.
Đây là xu hướng dễ nhận thấy trong thời gian gần đây tại Việt Nam, khi vai trò của lực lượng công an không còn giới hạn ở việc chống tội phạm, mà đã mở rộng sang quản trị xã hội, kinh tế, dữ liệu và cả không gian mạng.
Bởi nếu nghèo đói, khoảng cách phát triển, bất mãn xã hội và niềm tin tôn giáo vẫn tiếp tục bị xử lý chủ yếu dưới lăng kính an ninh, thì những “điểm nóng” kiểu Mường Nhé có thể lắng xuống tạm thời, nhưng rất khó biến mất hoàn toàn trong chiều sâu xã hội và dư luận.
NGƯỜI QUAN SÁT
