Những tranh cãi chung quanh cuốn sách của ông Nguyễn Thành Nam đã vượt khỏi phạm vi văn chương đơn thuần, làm dấy lên những câu hỏi lớn về quyền tự do sáng tác, quyền phản biện học thuật cũng như nguy cơ tái xuất hiện tâm lý quy chụp và kết tội trong đời sống xã hội Việt Nam ngày nay…
Những ngày giữa tháng 6 năm 2026, dư luận trên các mạng xã hội xuất hiện nhiều cuộc tranh cãi xoay quanh cuốn sách “Chuyện với Thanh” của ông Nguyễn Thành Nam, cựu Viện trưởng Đại học FUNiX thuộc Tập đoàn FPT. Một số bài viết đã chỉ trích tác phẩm này với những lời cáo buộc rất nặng nề, đồng thời đặt vấn đề về việc ông Nguyễn Thành Nam trước đây từng được nhà cầm quyền và một số cơ quan trung ương biểu dương.
Theo những thông tin được phổ biến trên mạng, ông Nguyễn Thành Nam từng nhận bằng khen của Thủ tướng thời ông Nguyễn Xuân Phúc đứng đầu Chính Phủ CSVN, nhằm ghi nhận những đóng góp của ông trong phong trào học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức và phong cách H.C.M trong giai đoạn 2016-2019. Ông cũng từng tham dự nhiều buổi giao lưu và hội thảo do Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng tổ chức.
Tuy nhiên, đến năm 2026, một số ý kiến trên không gian mạng cho rằng nội dung cuốn “Chuyện với Thanh” cũng như một vài bài giảng và phát biểu trước đây của ông Nguyễn Thành Nam chứa đựng những quan điểm không phù hợp với cách lý giải chính thức về lịch sử và một số nhân vật lịch sử. Từ đó xuất hiện nhiều lời kêu gọi thu hồi tác phẩm, tước bỏ những danh hiệu đã được trao trước đây, thậm chí quy kết tác giả bằng những cụm từ nặng nề như “mầm độc”, “phản bội” hay “bán nước”.
Điều đáng chú ý là câu chuyện này đã làm bùng lên một cuộc tranh luận rộng lớn hơn về ranh giới giữa phản biện học thuật, quyền tự do sáng tác và xu hướng kết án mang màu sắc đạo đức hay chính trị đối với giới trí thức và văn nghệ sĩ.
Trong lịch sử văn học thế giới cũng như tại Việt Nam, không hiếm những tác phẩm từng gây tranh cãi dữ dội khi mới xuất hiện. Những cách nhìn khác nhau về lịch sử, chiến tranh, con người và xã hội vốn luôn là một phần tự nhiên của đời sống học thuật và văn hóa. Chính sự đa dạng trong cách tiếp cận đã tạo nên sức sống của văn chương và các ngành nhân văn.
Một tác phẩm có thể bị phản đối, bị phê bình, thậm chí bị bác bỏ về phương diện học thuật. Nhưng phê bình học thuật là một chuyện, còn quy kết về đạo đức, chụp mũ động cơ hay biến một cuộc tranh luận tư tưởng thành một chiến dịch lên án cá nhân lại là một chuyện hoàn toàn khác. Khi những từ ngữ như “đầu độc”, “tay sai” hay “phản bội” được sử dụng quá dễ dãi, không gian đối thoại lành mạnh rất dễ bị thay thế bằng bầu không khí nghi kỵ và đấu tố.
Lịch sử thế giới cho thấy nhiều tác phẩm từng bị lên án gay gắt vào thời điểm ra đời, nhưng về sau lại được nhìn nhận dưới những góc độ khác. Văn chương không phải là những bản tường trình chính trị. Nhà văn, học giả hay trí thức không có bổn phận phải viết ra những tác phẩm chỉ nhằm xác nhận một quan điểm duy nhất. Quyền sáng tạo bao gồm cả quyền đặt ra những câu hỏi khó, quyền đưa ra những cách nhìn khác biệt và cả việc chấp nhận bước vào tranh luận.
Việc một cá nhân từng được tuyên dương trong quá khứ không có nghĩa rằng mọi quan điểm của họ đều nằm ngoài sự tranh cãi. Nhưng ngược lại, sự xuất hiện của những tranh luận mới cũng không thể trở thành lý do để phủ nhận sạch trơn mọi đóng góp trước đó hay biến một con người thành đối tượng của những chiến dịch bêu xấu công khai.
Điều đáng lo ngại hơn là những lời kêu gọi “phát giác”, “vạch mặt” và đòi hỏi trừng phạt những người có quan điểm khác biệt khiến nhiều người liên tưởng tới tâm lý đấu tố từng để lại những hậu quả đau đớn trong lịch sử. Một xã hội trưởng thành không được xây dựng trên sự sợ hãi hay trên việc triệt tiêu những tiếng nói khác mình, mà phải dựa trên khả năng tranh luận bằng lý lẽ, bằng chứng và tinh thần tôn trọng lẫn nhau.
Trong một nền văn hóa lành mạnh, tác phẩm nghệ thuật phải được phản biện bằng phê bình nghệ thuật; các công trình lịch sử phải được đối thoại bằng nghiên cứu lịch sử, chứ không phải bằng những bản án đạo đức được tuyên ra trên mạng xã hội. Khi quyền tự do sáng tác bị thu hẹp bởi áp lực dư luận và nỗi sợ bị quy chụp, người chịu thiệt hại sau cùng không chỉ là một tác giả cụ thể mà còn là môi trường sáng tạo và sự phát triển của đời sống trí thức nói chung.
Bởi vậy, giữa những tranh cãi đang diễn ra, điều cần được bảo vệ không nhất thiết là mọi quan điểm của bất cứ tác giả nào, mà chính là quyền được suy nghĩ, được đặt câu hỏi, được sáng tạo và được tranh luận một cách văn minh. Đó cũng là nền tảng để một xã hội có thể phát triển bằng tri thức thay vì bằng sự sợ hãi và những cuộc đấu tố của thời hiện đại.
NGƯỜI QUAN SÁT
