CaliToday News – Nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Nature Communications của nhóm tác giả Rowan và cộng sự (2026) cho thấy lục địa châu Phi đang tách ra nhanh hơn nhận định trước đây. Một vết nứt kiến tạo đang hoạt động đã chạm đến “ngưỡng tới hạn” và sẽ dẫn tới sự hình thành của một đại dương mới.
Dù quá trình này vẫn cần thêm vài triệu năm nữa để hoàn tất, đây chỉ là một khoảng thời gian rất ngắn trên thang thời gian địa chất.
Lớp vỏ mỏng kỷ lục và giai đoạn “thắt cổ chai”
Tại Hệ thống Rạn nứt Đông Phi (East African Rift System), mảng kiến tạo châu Phi hiện đang tách thành hai:
- Mảng Nubian: Nằm ở phía tây, có quy mô khổng lồ và chứa phần lớn diện tích lục địa.
- Mảng Somali: Nhỏ hơn, nằm ở phía đông, bao gồm phần lớn bờ biển phía đông và đảo Madagascar.
Tập trung nghiên cứu vùng rạn nứt Turkana (Turkana Rift) trải dài hàng trăm kilômét qua Kenya và Ethiopia, các nhà khoa học đã phân tích dữ liệu đo đạc địa chấn khu vực và tính toán độ dày lớp vỏ Trái Đất tại đây:
- Trung tâm vết nứt: Lớp vỏ mỏng hơn nhiều so với dự đoán, chỉ dày khoảng 13 km (8 dặm).
- Rìa vùng rạn nứt: Lớp vỏ dày hơn 35 km.
Nhà khoa học địa chất Christian Rowan từ Đại học Columbia nhận định:
“Chúng tôi nhận thấy quá trình tạo rạn nứt ở khu vực này đã tiến triển xa hơn và lớp vỏ mỏng hơn bất kỳ ai từng ghi nhận trước đây. Đông Phi đã tiến sâu hơn vào quá trình tách giãn so với những gì chúng ta từng nghĩ.”
Theo các nhà nghiên cứu, khi lớp vỏ tại một đới rạn nứt mỏng dưới mức khoảng 15 km, khu vực đó sẽ bước vào giai đoạn “thắt cổ chai” (necking) – thời điểm mà việc lục địa tan rã gần như là điều tất yếu. Lớp vỏ càng mỏng thì càng suy yếu, từ đó càng thúc đẩy quá trình rạn nứt tiếp diễn.
Sau giai đoạn này, trong vài triệu năm tới, khu vực sẽ bước sang giai đoạn “đại dương hóa” (oceanization). Lớp vỏ sẽ bị kéo giãn mỏng tới mức magma phun trào từ bên dưới, tụ lại và nguội đi để tạo thành một bồn trũng – đáy biển mới. Sau đó, nước từ Ấn Độ Dương sẽ tràn vào. Hiện tượng tương tự đã bắt đầu diễn ra tại bồn trũng Afar ở vùng đông bắc châu Phi, gần Biển Đỏ.
Góc nhìn mới về các hóa thạch người cổ đại
Phát hiện này còn mang lại cách giải thích mới cho lịch sử loài người. Vùng rạn nứt Turkana tại Kenya vốn nổi tiếng vì lưu trữ lượng lớn hóa thạch của tông người sơ khai (early hominin), khiến khu vực này từng được coi là địa điểm trọng tâm của tiến trình tiến hóa loài người.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ ra rằng khu vực này chưa chắc đã đóng vai trò quan trọng vượt trội so với những nơi khác tại châu Phi đối với tổ tiên chúng ta. Thay vào đó, chính các biến động địa chất đã tạo ra điều kiện môi trường lý tưởng để bảo tồn hóa thạch.
Nhóm nghiên cứu ước tính Turkana Rift bước vào giai đoạn “thắt cổ chai” khoảng 4 triệu năm trước, sau một giai đoạn hoạt động núi lửa kéo dài. Thời điểm này trùng khớp với niên đại của các bằng chứng và hóa thạch hominin cổ nhất từng được tìm thấy tại đây:
- Khi vết nứt bước vào giai đoạn “thắt cổ chai”, tốc độ tích tụ trầm tích bắt đầu tăng nhanh (ghi nhận tỷ lệ cao hơn vào khoảng 4,6 triệu năm trước).
- Tốc độ bồi tụ nhanh đã tạo điều kiện bảo tồn chi tiết các dấu vết sinh vật sinh sống vào thời kỳ đó.
Các nhà nghiên cứu nêu rõ:
“Sự trùng hợp về mặt thời gian giữa quá trình chuyển đổi kiến tạo này với sự xuất hiện của các tầng địa chất dày, liên tục chứa hóa thạch cho thấy giai đoạn ‘thắt cổ chai’ đã cung cấp các điều kiện then chốt cho việc bảo tồn hóa thạch. Chúng tôi cho rằng những biến đổi kiến tạo này đóng vai trò nền tảng trong việc tạo nên hồ sơ cổ nhân chủng học đặc biệt tại vùng rạn nứt Turkana.”
Mối liên hệ này dự kiến sẽ tiếp tục được làm rõ trong các công trình nghiên cứu tương lai.
Ban tập viên CaliToday
