Khi nhà cầm quyền CSVN cho phép người chỉ cần đủ 18 tuổi và học hết cấp 1 tham gia lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở, đó không còn là cải cách hành chính, mà là trò đùa, là dấu hiệu báo động về sự xuống cấp của nguyên tắc pháp quyền…
Ngày 9 tháng 2 năm 2026, truyền thông CSVN đồng loạt đăng tải thông tin liên quan đến việc xây dựng lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở theo các quy định mới do cơ quan chức năng tại Việt Nam đề xuất. Theo đó, người tham gia lực lượng này chỉ cần đủ 18 tuổi và có trình độ học vấn từ hoàn thành chương trình tiểu học.
Thông tin được đưa ra trong bối cảnh Bộ Công An CSVN và các cơ quan liên quan đang triển khai sắp xếp, củng cố các lực lượng bán chuyên trách ở địa phương, với mục tiêu “phủ kín địa bàn”, tăng cường khả năng nắm tình hình và hỗ trợ công tác giữ gìn an ninh, trật tự tại cơ sở. Lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở được xác định là lực lượng quần chúng, hoạt động dưới sự quản lý của chính quyền địa phương và sự hướng dẫn nghiệp vụ của công an.
Các thành viên của lực lượng này có thể tham gia hỗ trợ tuần tra, nắm tình hình an ninh, hòa giải mâu thuẫn trong cộng đồng dân cư, phối hợp xử lý các vụ việc vi phạm trật tự xã hội và hỗ trợ công tác phòng, chống tội phạm. Việc hạ thấp tiêu chí trình độ học vấn được lý giải là nhằm tạo điều kiện thu hút nhân lực tại các địa bàn nông thôn, vùng sâu, vùng xa, nơi nguồn lao động có trình độ cao còn hạn chế.
Đại diện cơ quan chức năng cho rằng lực lượng này không phải là công an chính quy, không thực hiện các hoạt động điều tra, truy tố hay xét xử, mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ, nên yêu cầu về trình độ văn hóa được thiết kế ở mức “phù hợp với thực tiễn”. Bên cạnh đó, những người tham gia sẽ được tập huấn nghiệp vụ, phổ biến pháp luật và chịu sự giám sát của chính quyền địa phương.
Tuy nhiên, thông tin này ngay sau khi được công bố đã gây ra nhiều ý kiến trái chiều trong dư luận. Một số ý kiến bày tỏ lo ngại rằng việc trao quyền tham gia giữ gìn an ninh, trật tự cho những người có trình độ học vấn thấp có thể dẫn đến nguy cơ lạm quyền, xử lý tình huống thiếu chuẩn mực hoặc hiểu sai quy định pháp luật. Trong khi đó, một số ý kiến khác cho rằng vấn đề không nằm ở bằng cấp, mà ở công tác đào tạo và quản lý.
Tiêu chí “đủ 18 tuổi, học hết cấp 1 là có thể tham gia lực lượng bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở” có vẻ rất… nhân văn. Nhân văn theo kiểu mở rộng cánh cửa cho mọi tầng lớp tham gia bảo vệ cộng đồng. Nhưng quan sát kỹ, càng suy nghĩ lâu, người ta càng thấy một điều đáng lo hơn cả sự đơn giản: đó là một biểu hiện rõ ràng của tư duy coi nhẹ nền tảng pháp quyền trong quản trị xã hội.
An ninh, trật tự không phải là khái niệm trừu tượng. Nó gắn trực tiếp với quyền con người, quyền công dân, với tự do đi lại, tự do cư trú, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, tài sản và đời sống riêng tư. Bất kỳ ai được trao vai trò “giữ trật tự” đều ít nhiều đứng ở vị trí thực thi quyền lực nhà nước, dù trên danh nghĩa họ chỉ là lực lượng hỗ trợ hay bán chuyên trách.
Và ở đây, câu hỏi không thể né tránh là: quyền lực đó được trao cho ai? Một người học hết cấp 1 có thể là người lao động chăm chỉ, lương thiện, đáng quý. Nhưng học hết cấp 1 không đồng nghĩa với khả năng hiểu luật, phân biệt đúng – sai trong các tình huống pháp lý phức tạp, hay ý thức đầy đủ về giới hạn quyền lực của bản thân. Pháp luật không vận hành bằng cảm tính, càng không vận hành bằng “kinh nghiệm sống” đơn thuần. Pháp luật vận hành bằng quy tắc, khái niệm, trình tự và giới hạn.
Khi một lực lượng được trao quyền can thiệp vào đời sống xã hội mà tiêu chí học vấn chỉ dừng ở mức tối thiểu, thì điều đáng sợ không phải là họ thiếu bằng cấp, mà là họ có thể thiếu khả năng tự nhận thức rằng mình không được phép làm gì. Lạm quyền hiếm khi bắt đầu bằng ác ý; nó thường bắt đầu bằng sự thiếu hiểu biết nhưng lại được chống lưng bởi danh nghĩa “giữ gìn trật tự”.
Mỉa mai nằm ở chỗ: trong khi người dân ngày càng được yêu cầu “nâng cao ý thức pháp luật”, thì những người đứng ra nhắc nhở, can thiệp, thậm chí gây áp lực với người dân lại không bị đặt dưới tiêu chuẩn tương xứng về hiểu biết pháp lý. Dân phải biết luật để không vi phạm, còn người thực thi trật tự thì chỉ cần… làm theo chỉ đạo.
Đây là một sự đảo ngược logic của nhà nước pháp quyền. Trong một nhà nước pháp quyền đúng nghĩa, người nắm quyền luôn phải chịu tiêu chuẩn cao hơn người bị quản lý. Càng gần quyền lực cưỡng chế, tiêu chuẩn càng phải cao, từ trình độ, đạo đức đến trách nhiệm pháp lý. Nhưng trong mô hình đang được đề xuất, tiêu chuẩn con người bị hạ thấp, trong khi phạm vi ảnh hưởng của quyền lực lại không hề thu hẹp.
Người ta nói lực lượng này chỉ “hỗ trợ”, chỉ “phối hợp”. Nhưng thực tế đời sống ở cơ sở cho thấy ranh giới giữa hỗ trợ và can thiệp là vô cùng mong manh. Khi xảy ra tranh chấp, khi có mâu thuẫn, khi có cưỡng chế hành chính, người dân không phân biệt được ai là công an chính quy, ai là lực lượng hỗ trợ. Họ chỉ thấy người mặc đồng phục, người đại diện cho quyền lực.
Và khi quyền lực được vận hành bởi những con người thiếu nền tảng pháp lý, trật tự xã hội không được xây dựng trên luật pháp, mà trên sự sợ hãi, thỏa hiệp hoặc im lặng. Đó không phải là ổn định bền vững, mà là ổn định mong manh, dễ vỡ khi mâu thuẫn tích tụ đủ lớn.
Về mặt sâu xa, tiêu chí tuyển chọn này phản ánh một tư duy quản trị quen thuộc: ưu tiên độ phủ, số lượng và tính phục tùng hơn là chất lượng, tri thức và trách nhiệm cá nhân. Một lực lượng đông, dễ tuyển, dễ chỉ đạo luôn hấp dẫn hơn một lực lượng ít nhưng được đào tạo bài bản và có khả năng phản biện.
Nhưng chính sự thiếu phản biện đó mới là điều nguy hiểm. Bởi nhà nước pháp quyền không cần những cánh tay chỉ biết làm theo, mà cần những con người hiểu rõ giới hạn quyền lực, biết dừng lại đúng lúc và chịu trách nhiệm cá nhân trước pháp luật.
Nếu tiếp tục chấp nhận logic “học hết cấp 1 là đủ để giữ trật tự”, thì câu hỏi tiếp theo sẽ là gì? Có cần hiểu Hiến pháp để bảo vệ Hiến pháp không? Có cần hiểu quyền con người để tôn trọng quyền con người không? Hay chỉ cần đủ tuổi, đủ sức và đủ phục tùng?
Vấn đề không nằm ở bằng cấp, mà nằm ở triết lý quyền lực. Một xã hội tôn trọng pháp quyền sẽ không coi nhẹ tiêu chuẩn con người ở những vị trí có khả năng tác động trực tiếp đến quyền tự do của công dân. Và khi tiêu chuẩn đó bị hạ thấp đến mức tối thiểu, thì điều bị xói mòn không chỉ là chất lượng quản lý, mà là niềm tin của người dân vào chính khái niệm “trật tự” mà Nhà nước đang cố bảo vệ./.
NGƯỜI QUAN SÁT
