Việt Nam và Trung Hoa vừa công bố một bản tuyên bố chung với những lời lẽ hữu nghị, nhấn mạnh tinh thần hợp tác và cùng phát triển. Thế nhưng, phía sau lớp ngôn từ ngoại giao trang trọng ấy, dư luận vẫn nhận ra những tầng sóng ngầm phức tạp còn tồn tại lâu nay trong quan hệ song phương…
Ngày 17 tháng 4 năm 2026, trong khuôn khổ chuyến công du và hoạt động đối ngoại cấp cao tại Quảng Tây, Trung Quốc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm đã cùng giới lãnh đạo nước bạn tham gia nhiều sinh hoạt ngoại giao quan trọng, nhằm thúc đẩy quan hệ hai quốc gia ngày càng đi vào chiều sâu. Đáng chú ý nhất là việc hai bên cùng công bố Tuyên bố chung, trong đó tiếp tục đề cập đến khái niệm “cộng đồng chia sẻ tương lai có ý nghĩa chiến lược”, một chủ trương vốn được Bắc Kinh đề xướng từ trước.
Theo nội dung được phổ biến, hai bên tái xác nhận lập trường ủng hộ con đường phát triển của nhau, tăng cường sự tin tưởng về chính trị, mở rộng hợp tác trên nhiều lãnh vực như quốc phòng, an ninh, kinh tế, cũng như phối hợp tại các diễn đàn quốc tế. Phía Việt Nam cũng bày tỏ sự hưởng ứng đối với một số sáng kiến toàn cầu do Trung Quốc đưa ra, bao gồm sáng kiến phát triển, an ninh và văn minh toàn cầu.
Cùng ngày, tại lễ khai mạc Liên hoan nhân dân biên giới Việt – Trung tổ chức năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh vai trò của giao lưu nhân dân như một nhịp cầu quan trọng trong việc củng cố tình hữu nghị giữa hai quốc gia, đồng thời kêu gọi cùng nhau xây dựng một giai đoạn hợp tác mới “rạng rỡ hơn” trong tương lai. Về phía Trung Quốc, ông Trần Cương, Bí thư Khu ủy Quảng Tây, cũng lập lại những thông điệp quen thuộc về tình hữu nghị truyền thống và mục tiêu phát triển “nhiều hơn, sâu hơn, thực chất hơn” trong quan hệ song phương.
Nhìn bên ngoài, những lời tuyên bố ấy mang dáng dấp quen thuộc của ngôn ngữ ngoại giao: hòa hiếu, hợp tác và cùng tiến. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào thực tế, giới quan sát khó có thể bỏ qua những nghịch lý đã tồn tại nhiều năm qua trong mối hữu nghĩa Việt- Trung. Trong khi các văn kiện chính thức luôn nhấn mạnh đến việc tôn trọng chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ, thì ngoài thực địa, đặc biệt tại khu vực Biển Đông, lại tồn tại những diễn biến hết sức phức tạp.
Trong suốt nhiều năm, Trung Hoa luôn có những hoạt động gia tăng hiện diện quân sự, xây dựng và cải biến thực địa, cũng như những yêu sách chủ quyền gây tranh cãi, khiến tình hình khu vực không ít lần trở nên căng thẳng. Những điều này, trong mắt giới quan sát quốc tế, đã tạo ra khoảng cách không nhỏ giữa lời tuyên bố ngoại giao và thực tế diễn biến.
Việc Việt Nam bày tỏ sự ủng hộ đối với các sáng kiến mang tầm toàn cầu do Trung Quốc khởi xướng cũng vì thế đặt ra không ít câu hỏi trong giới quan sát. Một số ý kiến cho rằng, ngoài khía cạnh hợp tác phát triển, các sáng kiến này còn mang theo yếu tố chiến lược, có thể ảnh hưởng đến cấu trúc khu vực và trên thế giới. Do đó, sự tham gia không chỉ đơn thuần là vấn đề kinh tế hay đối thoại chính sách, mà còn liên quan đến những tính toán lâu dài về vị thế quốc tế.
Một điểm đáng lưu ý khác là khoảng cách giữa ngôn từ ngoại giao và cảm nhận từ đời sống thực tế. Khi những khái niệm như “tin cậy chính trị” được nhấn mạnh trong các văn kiện, thì ở nhiều nơi, người dân và ngư dân Việt Nam vẫn đối diện với những khó khăn, áp lực và các va chạm trên biển. Chính sự chênh lệch này khiến cho không ít người đặt câu hỏi về mức độ tương thích giữa lời nói và hiện thực.
Trong các bản tuyên bố chung trước đây, nguyên tắc giải quyết bất đồng giữa hai quốc gia Việt –Trung bằng biện pháp hòa bình luôn được tái khẳng định. Tuy nhiên, thực tế khu vực lại cho thấy những cách tiếp cận khác nhau trong việc triển khai các nguyên tắc ấy, khiến cán cân quan hệ đôi lúc trở nên phức tạp và khó lường.
Có thể nói, bản tuyên bố chung lần này tiếp tục đi theo một lối mòn quen thuộc: hợp tác được nhấn mạnh, bất đồng được giữ trong khuôn khổ kiểm soát, còn những vấn đề gai góc thì được xử lý bằng ngôn ngữ ngoại giao. Thế nhưng, chính những vấn đề chưa được giải quyết triệt để ấy lại là yếu tố then chốt quyết định bản chất thật sự của quan hệ giữa hai quốc gia./.
NGƯỜI QUAN SÁT
