Nhà cầm quyền CSVN vừa lên tiếng về một cuộc điều tra thương mại từ phía Mỹ. Nhưng câu chuyện lần này không còn chỉ nằm trong phạm vi kinh tế, mà mở ra một vấn đề nhạy cảm hơn: Việt Nam thực sự là một đối tác làm ăn độc lập, hay chỉ là một mắt xích trong chuỗi cung ứng còn nhiều điều khiến người ta phải đặt dấu hỏi liên quan đến Trung Quốc?…
Ngày 19 tháng 3 năm 2026, trong buổi gặp báo chí thường lệ, phát ngôn viên ngành ngoại giao cộng sản Việt Nam ( CSVN) đã trả lời về việc Mỹ mở cuộc điều tra đối với 16 đối tác làm ăn lớn, trong đó có Việt Nam. Động thái này được phía Washington công bố trước đó, dựa trên Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 –vốn từng được dùng để đánh thuế và gây sức ép đối với những quốc gia bị xem là buôn bán không sòng phẳng.
Theo nội dung phía Mỹ đưa ra, một số nền kinh tế trong đó có Việt Nam đang có tình trạng sản xuất vượt quá nhu cầu, có thể làm xáo trộn thị trường và ảnh hưởng đến doanh nghiệp Mỹ. Danh sách bị xem xét không chỉ có Việt Nam mà còn kéo dài từ Trung Quốc, Liên Âu cho tới nhiều nước Á Châu khác. Điều này cho thấy đây không phải là một hành động riêng lẻ, mà là một bước đi có tính toán trong đường lối thương mại của Mỹ.
Trước những nhận định đó, CSVN phản ứng theo cách quen thuộc trong ngoại giao: khẳng định nền kinh tế Việt Nam vận hành theo cơ chế thị trường, cho rằng các hoạt động sản xuất và buôn bán đều hướng tới phát triển lâu dài và tuân theo các quy định quốc tế.
Bên cạnh đó, Hà Nội cũng nhấn mạnh quan hệ làm ăn, đầu tư giữa Việt Nam và Mỹ trong thời gian qua vẫn phát triển theo chiều hướng tốt, mang lại lợi ích cho cả hai phía. Việt Nam cho biết sẽ tiếp tục trao đổi với phía Mỹ để làm rõ các vấn đề liên quan, với mục tiêu giữ cho mối làm ăn được ổn định về lâu dài.
Nhìn bề ngoài, đây là một cách trả lời khá quen của CSVN: không đối đầu, không nhận sai, nhưng cũng không đóng cửa đối thoại. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ hơn, câu chuyện không đơn giản như những lời nói mang tính ngoại giao.
Bởi vì công cụ mà Mỹ sử dụng trong trường hợp này không phải chỉ để xem xét cho có. Trong nhiều trường hợp trước đây, nó thường là bước mở đầu cho các biện pháp mạnh tay hơn, đặc biệt là về thuế. Nếu kết quả điều tra không thuận lợi, thì những lời khẳng định mang tính nguyên tắc có thể sẽ phải đối diện với những mức thuế rất cụ thể.
Điểm gây tranh luận lớn nhất nằm ở khái niệm “sản xuất dư thừa”. Đây là một khái niệm vừa rộng vừa linh động, đến mức có thể được dùng như một công cụ mang tính chính trị hơn là một tiêu chuẩn kinh tế thuần túy.
Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu đang dời dần khỏi Trung Quốc, Việt Nam nổi lên như một nơi thay thế, thu hút mạnh vốn đầu tư vào sản xuất. Nhưng chính sự nổi lên này lại khiến Việt Nam lọt vào tầm theo dõi.
Một câu hỏi mà dư luận lâu nay vẫn đặt ra là: liệu Việt Nam có đang trở thành một điểm trung chuyển trong chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc hay không?
Trong nhiều năm qua, Mỹ nhiều lần bày tỏ lo ngại về việc hàng hóa Trung Quốc đi qua Việt Nam rồi gắn nhãn xuất xứ khác để né thuế. Dù phía Việt Nam nhiều lần phủ nhận và cho rằng mình làm đúng theo quy định về xuất xứ, nhưng thực tế thương mại quốc tế vốn phức tạp, khiến ranh giới giữa hợp tác sản xuất và việc lách luật không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Cách mở rộng quan hệ với nhiều phía thường được xem là giữ thế cân bằng giữa các cường quốc, nhưng cũng có thể bị nhìn theo nhiều cách khác nhau. Khi Việt Nam vừa làm ăn chặt chẽ với Mỹ, vừa gắn bó sâu với Trung Quốc và các đối tác khác, điều đó về lý thuyết là một lợi thế.
Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, giữ thế cân bằng rất dễ bị đối tác quy kết là đang đứng giữa, thậm chí là có xu hướng nghiêng về phía mà Mỹ xem là đối thủ.
Trong thương trường quốc tế, Việt Nam có thể cho rằng mình làm đúng luật lệ, nhưng nếu phía Mỹ thấy có dấu hiệu bất lợi cho mình, thì cuộc chơi chủ yếu sẽ dựa vào quyền lợi và chiến lược.
Cách ứng xử hiện nay của Việt Nam có thể xem là hợp lý: tiếp tục trao đổi, tránh căng thẳng, và chờ diễn biến kế tiếp. Nhưng về lâu dài, vấn đề không chỉ nằm ở việc trả lời một cuộc điều tra, mà là cách Việt Nam tự xác định vị trí của mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Việt Nam sẽ tiếp tục đóng vai trò như một nơi sản xuất thay thế, một nơi trung chuyển hành hóa Trung Quốc, hay sẽ chứng minh mình là một nền kinh tế độc lập, minh bạch, không lệ thuộc vào bất kỳ ai? Đây là một phép thử dành cho giới “chop bu” CSVN về cách điều hành và khả năng giữ thăng bằng giữa những mối quan hệ với các nước lớn ./.
NGƯỜI QUAN SÁT
