Giữa lúc sự cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc ngày càng trở nên gay gắt, tuyên bố của ông Tô Lâm về việc Việt Nam không đứng về phe nào đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận quốc tế. Chính sách cân bằng chiến lược này được xem là một cơ hội để bảo vệ quyền lợi quốc gia, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức ngày càng phức tạp…
Mới đây, Tổng Bí thư kiêm Chủ tịch nước CSVN Tô Lâm có bài phát biểu nhấn mạnh chính sách đối ngoại “không chọn phe” nhằm tái khẳng định đường lối ngoại giao độc lập và tự chủ của Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít khó khăn khi các cường quốc đang bước vào giai đoạn cạnh tranh quyết liệt trên các mặt địa chính trị, kỹ thuật cao và an ninh.
Cụ thể trong nhiều cuộc tiếp xúc và làm việc với các đối tác quốc tế trong tháng 6 năm 2026, ông này nhiều lần nhấn mạnh chính sách ngoại giao của Việt Nam là độc lập, đa phương hóa và đa dạng hóa các mối quan hệ quốc tế, lấy quyền lợi quốc gia và dân tộc làm nền tảng cao nhất cho việc hoạch định chính sách, đồng thời không đứng về phe nào trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc.
Thông điệp này thật ra không phải là điều mới mẻ. Trong nhiều năm qua, Hà Nội vẫn theo đuổi chính sách giữ thế quân bình giữa các cường quốc, cố gắng duy trì mối quan hệ tốt đẹp với Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ và Liên hiệp Âu Châu. Việt Nam vừa nâng cấp quan hệ với Hoa Kỳ lên mức Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023, vừa tiếp tục củng cố mối quan hệ Đối tác Hợp tác Chiến lược Toàn diện với Trung Quốc. Đồng thời, Hà Nội vẫn duy trì quan hệ truyền thống với Nga và mở rộng hợp tác với nhiều quốc gia khác.
Tuy nhiên, hoàn cảnh quốc tế hiện nay đã khác xa so với một thập niên trước. Sự cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc không còn đơn thuần là vấn đề mậu dịch mà đã lan sang các lĩnh vực kỹ thuật cao, chuỗi cung ứng, an ninh hàng hải và ảnh hưởng địa chính trị. Điều này khiến khoảng không để các quốc gia tầm trung như Việt Nam duy trì thế quân bình ngày càng bị thu hẹp.
Đối với Hoa Kỳ, Việt Nam được xem là một mắt xích quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm bớt sự lệ thuộc vào Trung Quốc. Washington mong muốn Hà Nội đóng một vai trò lớn hơn trong cấu trúc an ninh và kinh tế tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Trong khi đó, Trung Quốc lại xem Việt Nam là quốc gia láng giềng có vị trí chiến lược đặc biệt, đồng thời muốn tiếp tục duy trì ảnh hưởng truyền thống của mình tại Đông Nam Á.
Chính vì vậy, chính sách “không chọn phe” của Việt Nam có thể giúp tránh bị cuốn vào sự đối đầu trực tiếp giữa các siêu cường, nhưng đồng thời cũng có nghĩa Hà Nội sẽ phải đối diện với áp lực từ cả hai phía. Nếu quan hệ Hoa Kỳ- Trung Quốc tiếp tục xấu đi, việc giữ được khoảng cách quân bình sẽ ngày càng khó khăn hơn.
Một trong những thách thức lớn nhất nằm ở lãnh vực kinh tế. Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất cảng lớn nhất của Việt Nam, trong khi Trung Quốc lại là đối tác mậu dịch lớn nhất và là nguồn cung cấp nguyên liệu quan trọng cho nền sản xuất trong nước. Sự lệ thuộc song song này khiến Việt Nam đứng trước một thế khó mỗi khi quan hệ giữa hai cường quốc xuất hiện căng thẳng.
Về mặt an ninh, vấn đề Biển Đông tiếp tục là phép thử đối với chính sách đối ngoại cân bằng của Hà Nội. Việt Nam cần duy trì quan hệ ổn định với Trung Quốc, nhưng đồng thời cũng cần tranh thủ sự hậu thuẫn của Hoa Kỳ và các quốc gia đối tác khác để bảo vệ các quyền lợi chiến lược của mình. Đây là một bài toán đòi hỏi sự khéo léo và khả năng ứng biến rất cao.
Tuy nhiên, chính sách “không chọn phe” cũng đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm. Trong một thế giới đang ngày càng bị phân hóa sâu sắc, liệu việc không đứng hẳn về bên nào có đồng nghĩa với việc tránh được mọi áp lực hay không? Kinh nghiệm lịch sử cho thấy các quốc gia nhỏ và trung bình thường khó có thể hoàn toàn đứng ngoài các cuộc tranh chấp giữa các cường quốc. Cái giá của việc duy trì thế quân bình đôi khi chính là phải liên tục điều chỉnh để thích nghi với những thay đổi khó lường của tình hình quốc tế.
Một số chuyên gia nhận định rằng “không chọn phe” không đồng nghĩa với thái độ trung lập tuyệt đối, mà là lựa chọn đứng về phía quyền lợi quốc gia. Tuy nhiên, quyền lợi quốc gia không phải là một khái niệm bất biến. Khi môi trường chiến lược thay đổi, việc xác định đâu là lựa chọn tối ưu cũng sẽ trở nên phức tạp hơn.
Có thể nói, chính sách đối ngoại mà ông Tô Lâm nhấn mạnh phản ánh mong muốn duy trì sự linh hoạt và tính độc lập chiến lược của Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh sự cạnh tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc ngày càng khốc liệt, thách thức lớn nhất không nằm ở những tuyên bố “không chọn phe”, mà nằm ở khả năng duy trì được trạng thái quân bình ấy trong thực tế. Bởi lẽ, giữa những đợt sóng địa chính trị đang dâng cao trên thế giới, việc đi trên sợi dây mong manh giữa các cường quốc chưa bao giờ là một công việc dễ dàng. Chỉ một bước đi sai lầm hoặc một sự chậm thích nghi trước những biến động quốc tế cũng có thể khiến cái giá phải trả trở nên đắt đỏ hơn rất nhiều so với những gì người ta tưởng tượng.
NGƯỜI QUAN SÁT
