Bộ Công An CSVN đưa đề nghị miễn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với nhân viên an ninh khi “thi hành biện pháp chuyên môn” đã làm dậy sóng dư luận, gợi lên nỗi lo về một lằn ranh hết sức nguy hiểm giữa việc thi hành luật pháp và sự lạm quyền…
Ngày 20/4/2026, Bộ Công An CSVN chính thức đưa ra đề nghị trong bản dự thảo tu chính Bộ luật Hình sự, trong đó có điểm đáng chú ý: xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự đối với nhân viên an ninh khi “thi hành các biện pháp chuyên môn” trong một số trường hợp nhất định. Tin này được Thiếu tướng Lê Văn Tuyến, Thứ trưởng Bộ Công An, nêu ra tại một hội nghị góp ý luật pháp tổ chức ở Hà Nội, với lý do nhằm “bảo vệ lực lượng thi hành công vụ trước những rủi ro nghề nghiệp và các tình huống khẩn cấp”.
Theo nội dung dự thảo, trong quá trình truy bắt tội phạm, trấn áp các hành vi nguy hiểm hoặc giải quyết những tình huống cấp bách, nếu nhân viên an ninh gây ra hậu quả ngoài ý muốn, có thể được xét miễn hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự, với điều kiện được xác định là hành động trong khuôn khổ nhiệm vụ và “đúng thủ tục chuyên môn”. Đại diện ban soạn thảo cho rằng quy định này nhằm giải tỏa tâm lý e dè, né tránh trách nhiệm của những người thi hành công vụ trong bối cảnh tội phạm ngày càng tinh vi và liều lĩnh.
Nghe qua, lập luận này có vẻ hợp tình. Không ai phủ nhận rằng lực lượng giữ gìn an ninh phải đối diện với nhiều hiểm nguy khi làm nhiệm vụ. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, ranh giới giữa “rủi ro nghề nghiệp” và “lạm quyền gây hậu quả” chưa bao giờ là một đường ranh rõ rệt, nhất là trong một hệ thống mà cụm từ “đúng thủ tục” thường được dùng như câu trả lời sẵn có cho mọi tranh cãi.
Đề nghị này xuất hiện đúng vào lúc dư luận còn chưa nguôi trước hàng loạt vụ việc gây tranh cãi liên quan đến cách hành xử của nhà chức trách, trong đó có vụ một nam sinh 18 tuổi tại Đắk Lắk thiệt mạng sau khi lao xe xuống mương trong lúc bị xét hỏi giao thông ngày 19/4/2026. Khi những câu hỏi về mức độ cần thiết của việc rượt đuổi, về cách đánh giá rủi ro và trách nhiệm cá nhân vẫn chưa có lời giải rõ ràng, thì việc đưa ra một cơ chế “miễn trừ” càng khiến người ta phải tự hỏi: đây là bước tiến của luật pháp, hay là một bước lùi về trách nhiệm?
Trong lý thuyết luật pháp hiện đại, mọi quyền lực đều phải đi kèm với sự kiểm soát. Càng là lực lượng có quyền sử dụng vũ lực, thì quyền hạn càng phải bị ràng buộc chặt chẽ. Việc tạo ra một vùng “miễn trách nhiệm” rộng rãi, dựa trên những khái niệm khó đo lường như “chuyên môn” hay “tình huống khẩn cấp”, chẳng khác nào trao thêm quyền mà không kèm theo một cơ chế đối trọng tương xứng.
Một câu hỏi đơn giản nhưng không dễ trả lời: ai là người quyết định thế nào là “đúng thủ tục”? Nếu câu trả lời vẫn nằm trong nội bộ, thì cơ chế này rất dễ trở thành một vòng tròn khép kín, nơi kết luận dường như đã có sẵn ngay từ đầu. Khi đó, luật pháp không còn là công cụ bảo vệ công lý, mà có nguy cơ trở thành tấm khiên che chắn cho những sai sót mà lẽ ra nó phải điều chỉnh.
Người dân Việt Nam, vốn ở thế yếu trong mọi tương quan với nhà chức trách, có lý do để lo ngại. Bởi khi một hành vi gây hậu quả nghiêm trọng có thể được giải thích bằng hai chữ “chuyên môn”, thì khả năng truy cứu trách nhiệm sẽ trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Và trong những trường hợp cực đoan, cái giá phải trả không chỉ là niềm tin bị bào mòn, mà còn có thể là sinh mạng con người.
Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia cũng có cơ chế bảo vệ lực lượng thi hành luật pháp, nhưng luôn đi kèm với hệ thống giám sát độc lập, minh bạch và khả năng truy cứu trách nhiệm rõ ràng. Ở đó, “miễn trừ” không phải là một tấm vé thông hành, mà là một ngoại lệ được cân nhắc kỹ lưỡng, dựa trên tiêu chuẩn pháp lý chặt chẽ và sự giám sát từ nhiều phía.
Trong khi đó, đề nghị hiện tại của Bộ Công An CSVN dường như lại đi theo hướng ngược lại: mở rộng phạm vi miễn trừ trước khi xây dựng đầy đủ cơ chế kiểm soát. Điều này chẳng khác gì trao cho một người quyền sử dụng một công cụ nguy hiểm, rồi tin rằng họ sẽ luôn sử dụng đúng cách chỉ vì họ đã được huấn luyện.
Không khó để hình dung một kịch bản mà cụm từ “thi hành biện pháp chuyên môn” sẽ trở thành câu trả lời quen thuộc trong các bản tường trình sau mỗi vụ việc gây tranh cãi. Và khi đó, những thông cáo “khẩn” sẽ tiếp tục xuất hiện với nội dung ngày càng giống nhau, còn câu hỏi của dư luận thì vẫn lặp lại: đâu là giới hạn của quyền lực, và ai sẽ chịu trách nhiệm khi giới hạn đó bị vượt qua?
Một xã hội thượng tôn luật pháp không thể vận hành dựa trên niềm tin mù quáng vào bất kỳ lực lượng nào, dù đó là lực lượng giữ vai trò bảo vệ an ninh. Luật pháp, nếu muốn được tôn trọng, trước hết phải bảo đảm rằng không ai đứng trên nó. Và mọi đề nghị, dù được trình bày dưới danh nghĩa bảo vệ hay hỗ trợ, nếu làm suy yếu nguyên tắc này, đều cần được cân nhắc với mức độ thận trọng cao nhất.
NGƯỜI QUAN SÁT
