Việt Nam đang chuẩn bị nghiên cứu việc sửa đổi toàn diện bản Hiến pháp, đạo luật căn bản và quan trọng nhất của quốc gia. Thế nhưng, đằng sau lời tuyên bố của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là hàng loạt vấn đề đáng được đặt ra: Đảng sẽ nắm quyền quyết định đến mức nào? Người dân có thật sự được quyền tham gia góp ý, hay chỉ được mời đóng góp ý kiến trong một tiến trình đã được định hướng từ trước? Và liệu lần sửa đổi này có đem lại những thay đổi thực chất về tổ chức quyền lực, dân chủ và các quyền tự do căn bản của công dân?…
Ngày 6 tháng 11 năm 2026, tại Hội trường Diên Hồng (Hà Nội), trong buổi lễ kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, từ ngày 9 tháng 11 năm 1946 đến ngày 9 tháng 11 năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam -Tô Lâm tuyên bố cần tổng kết việc thi hành Hiến pháp năm 2013, chuẩn bị những căn bản về lý luận và thực tiễn để nghiên cứu, đề nghị sửa đổi toàn diện bản Hiến pháp hiện hành.
Buổi lễ có sự hiện diện của nhiều nhân vật lãnh đạo cao cấp, trong đó có Thủ tướng Lê Minh Hưng, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú. Đây là một định hướng có ý nghĩa quan trọng về chính trị lẫn pháp lý, bởi Hiến pháp là đạo luật nền tảng quy định cách thức tổ chức và vận hành quyền lực quốc gia, quyền lợi và nghĩa vụ của công dân, cũng như những nguyên tắc căn bản chi phối đời sống chính trị của toàn thể đất nước.
Theo lời phát biểu của ông Tô Lâm, việc sửa đổi phải được tiến hành theo định hướng của Bộ Chính trị tại Kết luận số 17 về công tác lập pháp trong nhiệm kỳ Quốc hội Việt Nam khóa XVI. Yêu cầu được ông nhấn mạnh là củng cố nền tảng chính trị và pháp lý của chế độ, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân và đáp ứng những đòi hỏi phát triển lâu dài của đất nước. Ông cũng khẳng định tiến trình này phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, đồng thời huy động trí tuệ của dân chúng, bảo đảm tính khoa học, dân chủ, thận trọng và tuân thủ đúng những thủ tục được Hiến pháp quy định.
Điểm đáng chú ý nằm ngay trong cách xác định quyền lãnh đạo và vai trò quyết định của Đảng đối với tiến trình sửa đổi Hiến pháp. Theo Điều 4 của Hiến pháp năm 2013, Đảng Cộng sản Việt Nam được xác định là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Điều đó có nghĩa Đảng giữ vị trí trung tâm trong việc định hướng chính trị, trong khi về mặt pháp lý, việc sửa đổi Hiến pháp phải được tiến hành thông qua các cơ quan và thủ tục do chính bản Hiến pháp quy định. Điều 120 quy định Chủ tịch nước, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ hoặc ít nhất một phần ba tổng số đại biểu Quốc hội có quyền đề nghị sửa đổi Hiến pháp. Quốc hội phải quyết định việc sửa đổi với sự chấp thuận của ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu. Sau đó, một Ủy ban dự thảo Hiến pháp được thành lập, việc lấy ý kiến dân chúng phải được tổ chức và bản dự thảo chỉ được thông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành.
Trên thực tế, vấn đề quyền lãnh đạo của Đảng trong việc sửa đổi Hiến pháp không phải là chuyện mới được đặt ra. Trong thời kỳ sửa đổi Hiến pháp năm 1992 để hình thành bản Hiến pháp năm 2013, một số nhân sĩ và trí thức đã đưa ra nhiều đề nghị thay đổi Điều 4, thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực, phân lập quyền lực và điều chỉnh một số quy định về quyền sở hữu đất đai. Đáng chú ý là bản kiến nghị của 72 nhân sĩ, trí thức, thường được gọi là Kiến nghị 72. Tuy nhiên, những đề nghị liên quan đến việc thay đổi vai trò lãnh đạo của Đảng đã gặp phải phản ứng gay gắt từ giới lãnh đạo cao cấp vào thời điểm đó. Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng công khai chỉ trích những quan điểm đề nghị bỏ Điều 4, chấp nhận chế độ đa nguyên, đa đảng và phân lập ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Một vấn đề khác đang được nhiều người quan tâm là dân chúng có thật sự được quyền góp ý về những điều khoản nhạy cảm hay không. Về nguyên tắc, Hiến pháp xác định nhân dân là chủ thể của quyền lực quốc gia và Điều 120 quy định phải tổ chức lấy ý kiến nhân dân khi tiến hành sửa đổi Hiến pháp. Tuy nhiên, việc tổ chức lấy ý kiến không có nghĩa là mọi đề nghị đều được chấp nhận. Điều quan trọng hơn là các cơ quan soạn thảo có công khai những ý kiến khác biệt hay không, có giải thích rõ ràng vì sao chấp nhận hoặc bác bỏ từng nhóm đề nghị hay không, và có bảo đảm người dân được tự do trình bày quan điểm mà không phải lo ngại những hậu quả bất lợi hay không.
Nhìn lại năm 2025, Quốc hội Việt Nam đã thông qua Nghị quyết 203/2025/QH15 ngày 16 tháng 6 năm 2025, sửa đổi một số điều trong Hiến pháp năm 2013 nhằm phục vụ việc sắp xếp lại tổ chức bộ máy, trong đó có việc thiết lập mô hình chánh quyền địa phương hai cấp và điều chỉnh một số quy định liên quan đến Mặt trận Tổ quốc và Công đoàn. Trước đó, từ ngày 6 tháng 5 đến ngày 5 tháng 6 năm 2025, các cơ quan hữu trách đã tổ chức lấy ý kiến dân chúng về bản dự thảo sửa đổi. Đây là tiền lệ gần nhất cho thấy việc thay đổi Hiến pháp có thể được thực hiện trong một thời gian khá ngắn khi có yêu cầu về chính trị và tổ chức guồng máy cai trị.
Trong đợt nghiên cứu sửa đổi toàn diện sắp tới, nhiều điều khoản có thể trở thành trọng tâm của những cuộc tranh luận. Trước hết là Điều 4, quy định về vai trò lãnh đạo của Đảng; kế đến là Điều 53 liên quan đến chế độ sở hữu toàn dân về đất đai, quyền quản lý và thu hồi đất của Nhà nước; cùng những vấn đề về quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền biểu tình và các cơ chế kiểm soát quyền lực. Đây đều là những vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống chính trị, kinh tế và quyền lợi của hàng triệu người dân. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có bản dự thảo sửa đổi chính thức được công bố để có thể xác định điều khoản nào sẽ được thay đổi.
Xét về phương diện chính trị, lời tuyên bố nghiên cứu sửa đổi toàn diện Hiến pháp có thể mở ra cơ hội cải tổ thể chế, nhưng đồng thời cũng là một phép thử quan trọng đối với lời cam kết về dân chủ và quyền làm chủ của người dân. Nếu tiến trình sửa đổi chỉ chú trọng củng cố nền tảng chính trị hiện hữu, trong khi những đề nghị về kiểm soát quyền lực, quyền tự do và trách nhiệm giải trình không được đem ra thảo luận một cách bình đẳng, thì hai chữ “toàn diện” có thể chỉ mang ý nghĩa điều chỉnh kỹ thuật và sắp xếp tổ chức, chứ chưa chắc đem lại một cuộc cải cách căn bản.
Một bản Hiến pháp có giá trị thực sự không thể chỉ là văn kiện xác nhận quyền lực của guồng máy cầm quyền. Trước hết, đó phải là đạo luật có khả năng giới hạn quyền lực ấy, bảo vệ người dân trước những hành vi lạm quyền và bảo đảm mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật. Người dân không thể chỉ được mời góp ý để hoàn tất một thủ tục mà kết quả đã được định đoạt từ trước. Họ phải có quyền trình bày những quan điểm khác biệt, kể cả những đề nghị không phù hợp với ý muốn của giới lãnh đạo. Bởi nếu quyền lực vẫn tiếp tục tập trung vào một đầu mối, không có những cơ chế giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình thực chất, thì dù bản Hiến pháp có được sửa đổi bao nhiêu lần, câu hỏi căn bản về quyền làm chủ của nhân dân vẫn sẽ không có lời giải đáp.
NGƯỜI QUAN SÁT
