Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan bất ngờ ký một hiệp ước phòng thủ tay ba tại Mecca, với cam kết một cuộc tấn công nhắm vào một nước sẽ được xem như tấn công vào cả ba. Một liên kết an ninh mới đang thành hình giữa lúc Trung Đông và Nam Á cùng đứng trước những biến động khó lường…
Ngày 7/8/2026, tại thành phố Mecca của Saudi Arabia, một thỏa thuận quốc phòng tay ba giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan chính thức được ký kết, đánh dấu một bước tiến đáng chú ý trong cấu trúc an ninh tại Trung Đông và Nam Á. Thỏa thuận được ký trong lúc tình hình khu vực tiếp tục căng thẳng, nhứt là sau những biến động liên hệ tới Iran, Israel, Yemen và các cuộc xung đột kéo dài trong vùng.
Ba nhân vật đứng giữa sự kiện là Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif. Theo Reuters, thỏa thuận được ký tại Mecca ngày 7/8 và đặt ra một nguyên tắc quan trọng: một cuộc tấn công võ trang nhắm vào bất kỳ thành viên nào sẽ được coi là cuộc tấn công nhắm vào cả ba nước. Ba bên đồng thời cam kết tăng cường hợp tác quốc phòng và phối hợp trong những vấn đề an ninh.
Điều đáng chú ý là thỏa thuận mới không phải tự nhiên mà có. Saudi Arabia và Pakistan đã ký một hiệp định phòng thủ song phương ngày 17/9/2025 tại Riyadh. Hiệp định khi ấy do Thủ tướng Shehbaz Sharif và Thái tử Mohammed bin Salman ký, với nguyên tắc bất kỳ hành động gây hấn nào nhắm vào một bên sẽ được coi là hành động gây hấn nhắm vào cả hai. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành bước hợp tác tay ba hiện nay.
Trong nhiều tháng trước khi thỏa thuận tay ba được ký, khả năng Thổ Nhĩ Kỳ tham gia cơ chế phòng thủ Saudi–Pakistan từng gây nhiều bàn luận. Đầu năm 2026, một số nguồn tin cho rằng Ankara đang thương lượng để tham gia, trong khi giới chức Saudi Arabia lúc đó phủ nhận khả năng mở rộng hiệp định song phương. Thậm chí vào tháng 2/2026, một nguồn tin gần giới quân sự Saudi Arabia từng nói với AFP rằng thỏa thuận Saudi–Pakistan vẫn sẽ chỉ là quan hệ song phương.
Những diễn biến đó cho thấy việc thỏa thuận tay ba được ký ngày 7/8 là một thay đổi đáng kể so với những gì từng được công khai chỉ vài tháng trước.
Xét về địa chính trị, ba quốc gia này có những lợi thế rất khác nhau. Saudi Arabia giữ một vị trí đặc biệt quan trọng tại Trung Đông và có nguồn lực kinh tế lớn. Thổ Nhĩ Kỳ nằm ngay điểm giao giữa Âu Châu, Trung Đông và Á Châu, đồng thời là thành viên NATO. Pakistan lại giữ vị trí chiến lược tại Nam Á và từ lâu có quan hệ quốc phòng chặt chẽ với Saudi Arabia. Chính những khác biệt đó tạo thành một mạng lưới bang giao có phạm vi địa dư rộng hơn rất nhiều so với một thỏa thuận an ninh thuần túy giữa các nước láng giềng.
Bởi vậy, giới quan sát nhanh chóng gọi thỏa thuận này bằng những cái tên như “trục an ninh mới”, thậm chí “NATO Hồi giáo”. Tuy nhiên, cần thận trọng với cách gọi này. Theo những điều đã được công bố, ba nước mới chỉ cam kết phòng thủ chung và tăng cường hợp tác quốc phòng; chưa có cơ sở để nói đây là một tổ chức tương đương NATO, với bộ máy chỉ huy, cơ chế triển khai và nghĩa vụ quân sự tương tự Điều 5 của NATO.
Điểm đáng chú ý hơn nằm ở thông điệp chánh trị. Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar nhấn mạnh rằng thỏa thuận mang tính phòng thủ và không nhằm chống lại một quốc gia nào cụ thể. Trong khi đó, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết Ankara muốn mở rộng cơ chế này với sự tham dự của những quốc gia khác trong tương lai. Điều đó cho thấy cánh cửa của cấu trúc mới chưa hề đóng lại.
Nếu thật sự được mở rộng, đây có thể trở thành một cơ chế hợp tác an ninh có ảnh hưởng đáng kể. Nhưng chính khả năng mở rộng ấy cũng khiến câu chuyện thêm phần phức tạp.
Trong nhiều năm qua, các quốc gia vùng Vịnh dựa rất nhiều vào quan hệ an ninh với Hoa Kỳ. Washington vẫn là một nhân tố quan trọng trong cấu trúc an ninh Trung Đông. Việc Riyadh đồng thời xây dựng những cơ chế phòng thủ mới với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có thể được hiểu như một phần trong xu hướng đa dạng hóa quan hệ chiến lược: không từ bỏ những đối tác truyền thống, nhưng cũng không muốn hoàn toàn lệ thuộc vào một cường quốc bên ngoài khu vực.
Đây là điểm có ý nghĩa đặc biệt đối với Saudi Arabia. Riyadh đang theo đuổi một chương trình canh tân kinh tế và xã hội quy mô lớn, đồng thời muốn tạo một môi trường an ninh ổn định để thực hiện những mục tiêu phát triển lâu dài. Trong một khu vực thường xuyên xảy ra khủng hoảng, xây dựng thêm các quan hệ an ninh có thể giúp Saudi Arabia có thêm chọn lựa.
Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, lợi ích lại nằm ở việc Ankara tiếp tục khẳng định vai trò của mình như một cường quốc khu vực. Thổ Nhĩ Kỳ vừa là thành viên NATO, vừa duy trì quan hệ với Nga, các nước Trung Đông, Trung Á và Phi Châu. Tham gia một cơ chế với Saudi Arabia và Pakistan giúp Ankara gia tăng ảnh hưởng trong thế giới Hồi giáo, đồng thời mở rộng không gian chiến lược ra ngoài khuôn khổ quan hệ với Tây phương.
Còn Pakistan cũng có những quyền lợi riêng. Islamabad từ lâu có quan hệ đặc biệt với Riyadh và đang tìm cách mở rộng các đối tác kinh tế, ngoại giao và an ninh. Việc Thổ Nhĩ Kỳ tham gia cùng Saudi Arabia tạo thêm một tầng hợp tác mới, giúp Pakistan không bị giới hạn trong không gian Nam Á.
Nhưng phía sau những quyền lợi đó là hàng loạt câu hỏi khó.
Nếu một thành viên của thỏa thuận xảy ra xung đột với một quốc gia khác, ba bên sẽ phản ứng tới đâu? Nguyên tắc “tấn công một nước là tấn công cả ba” sẽ được áp dụng trên thực tế như thế nào? Một cuộc tấn công nhỏ, một sự đụng độ biên giới hay một cuộc khủng hoảng kéo dài có đủ để kích hoạt nghĩa vụ hỗ trợ hay không? Những câu hỏi này sẽ quyết định mức độ thực chất của thỏa thuận.
Đặc biệt, Pakistan có những quyền lợi an ninh riêng tại Nam Á, trong đó bang giao với Ấn Độ luôn là vấn đề nhạy cảm. Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ lại có những ưu tiên khác tại Trung Đông. Vì vậy, việc ba nước cùng ký một hiệp định không có nghĩa là họ có chung mọi quyền lợi hoặc cùng một cách nhìn về từng cuộc khủng hoảng.
Iran cũng là một nhân tố cần theo dõi. Ngày 10/8/2026, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Tehran không thấy lý do phải lo ngại về thỏa thuận mới giữa Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia, đồng thời cho rằng những cơ chế hợp tác an ninh trong vùng có thể góp phần tăng khả năng tự chủ của các quốc gia trong khu vực.
Phản ứng này đáng chú ý bởi Iran có quan hệ khá phức tạp với cả ba nước. Saudi Arabia từng là đối thủ khu vực của Tehran nhưng đã cải thiện bang giao song phương trong những năm gần đây. Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ thực dụng với Iran. Pakistan cũng có đường biên giới và những quyền lợi an ninh trực tiếp với Iran. Vì vậy, Tehran có lý do để theo dõi sát cách thức cơ chế tay ba này phát triển.
Một yếu tố khác cũng không thể bỏ qua là Israel và Hoa Kỳ. Dù các bên ký kết khẳng định thỏa thuận mang tính phòng thủ, việc ba quốc gia Hồi giáo lớn tăng cường hợp tác an ninh đúng vào lúc Trung Đông biến động chắc chắn sẽ được Washington, Tel Aviv và nhiều quốc gia khác phân tích rất kỹ.
Điều này không nhứt thiết có nghĩa một cuộc đối đầu mới đang thành hình. Nhưng nó cho thấy cấu trúc an ninh Trung Đông đang thay đổi. Các quốc gia trong vùng ngày càng muốn tự xây dựng những mạng lưới bang giao có thể giúp họ chủ động hơn, thay vì hoàn toàn trông cậy vào những bảo đảm an ninh từ bên ngoài.
Thỏa thuận Mecca ngày 7/8 vì vậy có thể được xem là một dấu mốc đáng chú ý, nhưng chưa nên vội kết luận rằng một “NATO Hồi giáo” đã ra đời. Giá trị thật sự của thỏa thuận chỉ có thể được kiểm chứng khi ba nước biến những cam kết chính trị thành cơ chế hợp tác cụ thể và giải quyết được những khác biệt về quyền lợi giữa chính họ.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
