Tổng thống Nga-Putin bất ngờ đặt chân tới đảo Iturup, châm ngòi thêm căng thẳng với Nhật Bản, trong lúc chiến cuộc Nga–Ukraine vẫn tiếp tục nóng bỏng. Từ quần đảo Kuril tới Biển Đen, những tín hiệu đối đầu và thương lượng đang diễn ra cùng một lúc, cho thấy bàn cờ địa chính trị ngày càng trở nên phức tạp…
Ngày 13/8/2026, Tổng thống Nga Vladimir Putin bất ngờ tới đảo Iturup thuộc quần đảo Kuril, vùng lãnh thổ đang tranh chấp với Nhật Bản, lập tức khiến Tokyo nổi giận. Cùng lúc đó, chiến cuộc Nga–Ukraine tiếp tục nóng lên trên nhiều mặt trận, trong khi Kyiv bất ngờ đề nghị Moscow ngưng các cuộc tấn công nhắm vào tàu dân sự tại Biển Đen nhằm bảo vệ tuyến xuất cảng lương thực đang bị đe dọa.
Ngày 13/8, ông Vladimir Putin tới Iturup, một trong bốn hòn đảo cực nam của quần đảo Kuril do Nga kiểm soát nhưng Nhật Bản vẫn tuyên bố chủ quyền và gọi là “Lãnh thổ phương Bắc”. Đây là lần đầu tiên Putin trực tiếp tới quần đảo tranh chấp này trong thời gian ông lãnh đạo nước Nga. Chuyến đi diễn ra đúng lúc bang giao Moscow–Tokyo vốn đã căng thẳng vì cuộc chiến Ukraine và những biện pháp chế tài của Nhật Bản đối với Nga.
Trong chuyến viếng thăm, Putin tới một trường học, bệnh viện và cơ sở chế biến thủy sản, đồng thời gặp gỡ giới chức địa phương. Về hình thức, đây có thể được xem là một chuyến thị sát tình hình phát triển kinh tế – xã hội. Nhưng về mặt chính trị, việc tổng thống Nga xuất hiện ngay trên một trong những vùng lãnh thổ mà Tokyo tuyên bố chủ quyền mang một thông điệp mạnh hơn rất nhiều: Moscow muốn khẳng định họ xem chủ quyền đối với các hòn đảo này là điều không thể tranh cãi.
Phản ứng của Nhật Bản gần như tức thời. Thủ tướng Sanae Takaichi gọi chuyến thăm của Putin là “hoàn toàn không thể chấp nhận”, trong khi Ngoại trưởng Toshimitsu Motegi triệu Đại sứ Nga tới để phản đối. Tokyo tiếp tục khẳng định bốn hòn đảo phía nam Kuril là lãnh thổ vốn thuộc Nhật Bản xét cả về lịch sử lẫn luật pháp quốc tế.
Moscow tất nhiên không chấp nhận cách nhìn đó. Nga bác bỏ phản đối của Nhật Bản và tái khẳng định chủ quyền của mình đối với quần đảo. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova cho rằng lập trường của Tokyo không có giá trị pháp lý và Moscow không có lý do phải thay đổi quan điểm.
Điều đáng chú ý là chuyến đi của Putin không diễn ra trong một thời điểm bình thường. Nó xảy ra chỉ hai ngày trước thời điểm Nhật Bản tưởng niệm ngày chấm dứt Thế chiến thứ Hai, trong khi tranh chấp Kuril vốn bắt nguồn từ những ngày cuối cùng của cuộc chiến năm 1945. Liên Xô chiếm các hòn đảo sau khi Nhật Bản đầu hàng, và cuộc tranh chấp lãnh thổ kéo dài cho tới ngày nay đã góp phần khiến Nga và Nhật Bản chưa bao giờ ký được một hiệp ước hòa bình chính thức sau Thế chiến thứ Hai.
Vì vậy, việc Putin xuất hiện tại Iturup có thể được nhìn nhận như một thông điệp chính trị nhiều tầng. Với Nhật Bản, đó là lời nhắc rằng Moscow không có ý định nhượng bộ về vấn đề chủ quyền. Với khu vực Á Châu – Thái Bình Dương, nó cho thấy Nga vẫn muốn duy trì sự hiện diện và vị thế tại vùng Viễn Đông, nơi ngày càng có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh bang giao Nga–Trung Quốc và Nga–Nhật Bản thay đổi mạnh mẽ.
Trong khi căng thẳng Nga–Nhật gia tăng ở phía đông, cuộc chiến Nga–Ukraine vẫn tiếp tục tạo sức ép ở phía tây. Nga tuyên bố đã kiểm soát thêm một số khu dân cư tại chiến trường Ukraine, trong đó có Petrovka. Tuy nhiên, những tuyên bố kiểm soát lãnh thổ từ phía Nga cần được phân biệt với những xác nhận độc lập trên chiến trường. Các bản đánh giá tình hình chiến sự ngày 13/8 tiếp tục ghi nhận giao tranh dữ dội và những thay đổi cục bộ trên nhiều hướng, cho thấy chiến tuyến vẫn chưa có dấu hiệu ổn định lâu dài.
Đáng chú ý hơn cả lúc này là Biển Đen. Ngày 13/8, Reuters đưa tin Ukraine đã thông qua một bên trung gian đề nghị Nga đạt một thỏa thuận ngưng tấn công các mục tiêu dân sự và tàu thương mại tại Biển Đen. Mục tiêu trước mắt là hạn chế nguy cơ đối với hoạt động hàng hải và khôi phục điều kiện cho việc xuất cảng ngũ cốc. Tuy nhiên, Moscow chưa xác nhận đã nhận được một đề nghị ngưng bắn chính thức. Thứ trưởng Ngoại giao Nga Alexander Grushko nói Nga chưa nhận được đề nghị chính thức nào, dù đã có nhiều cuộc trao đổi không chính thức qua những kênh khác nhau.
Đề nghị của Kyiv xuất hiện vào một thời điểm đặc biệt nhạy cảm. Ukraine đang bước vào mùa thu hoạch, nhưng các hải cảng và tuyến vận tải phía nam đang chịu sức ép ngày càng lớn. Nga liên tục tấn công cơ sở hạ tầng cảng của Ukraine, trong khi Ukraine cũng thực hiện những cuộc tấn công vào tàu và cơ sở cảng của Nga ở Biển Đen. Hai bên vì vậy đang cùng lúc làm suy giảm khả năng chuyên chở hàng hóa của chính mình.
Ngày 13/8, Nga tấn công cảng Izmail trên sông Danube của Ukraine, gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng và làm gián đoạn nguồn điện. Izmail là một trong những tuyến xuất cảng quan trọng của Ukraine khi các hải cảng Biển Đen bị đe dọa. Nhưng tuyến Danube cũng không thể dễ dàng thay thế toàn bộ khả năng chuyên chở của những hải cảng lớn. Trước đó, Bộ trưởng Nông nghiệp Ukraine cảnh báo những tuyến thay thế chỉ có thể đáp ứng khoảng một nửa khối lượng từng được vận chuyển qua các hải cảng Biển Đen.
Tình thế vì vậy trở thành một nghịch lý cay đắng: Nga và Ukraine đều là những nước xuất cảng nông sản quan trọng của thế giới, nhưng chiến tranh lại đang làm chính khả năng xuất cảng của cả hai bị tổn thương. Nga là một trong những quốc gia xuất cảng lúa mì lớn nhất thế giới, còn Ukraine từ lâu được xem là một trong những vựa lúa quan trọng của Âu Châu. Khi tàu thương mại, hải cảng và kho chứa trở thành mục tiêu quân sự, hậu quả không còn giới hạn trong phạm vi hai quốc gia. Giá thực phẩm, phí tổn vận chuyển và an ninh lương thực tại nhiều khu vực khác cũng có thể bị ảnh hưởng.
Đây cũng là lý do đề nghị ngưng tấn công tàu dân sự của Ukraine đáng được chú ý. Kyiv không đề nghị chấm dứt toàn bộ cuộc chiến, mà nhắm vào một lãnh vực cụ thể có thể tạo lợi ích cho cả hai bên: bảo vệ hoạt động thương mại trên Biển Đen. Nếu Moscow chấp thuận, đây có thể trở thành một thỏa thuận hạn chế nhưng mang ý nghĩa nhân đạo và kinh tế. Nếu Nga từ chối, áp lực đối với hoạt động xuất cảng lương thực của Ukraine có nguy cơ tiếp tục gia tăng.
Tuy nhiên, triển vọng đạt được thỏa thuận vẫn rất mong manh. Hai bên hiện vẫn tiến hành những cuộc tấn công nhắm vào cơ sở hạ tầng của nhau. Nga cáo buộc Ukraine tấn công tàu và hải cảng của Nga, trong khi Kyiv cáo buộc Moscow liên tục đánh vào hải cảng và tàu dân sự Ukraine. Một thỏa thuận muốn tồn tại sẽ cần một cơ chế giám sát đủ đáng tin cậy, điều vốn cực kỳ khó khăn trong bối cảnh lòng tin giữa hai bên gần như đã cạn kiệt.
Cba mặt trận – Kuril, Ukraine và Biển Đen – đều liên kết với nhau trong một bức tranh địa chính trị rộng lớn hơn. Nhật Bản ngày càng xem Nga là một phần của môi trường an ninh bất ổn cùng với Trung Quốc và Bắc Hàn. Ukraine tiếp tục tìm cách gây sức ép lên Nga nhưng đồng thời phải bảo vệ nền kinh tế phụ thuộc nặng nề vào xuất cảng. Còn Moscow vừa phải duy trì chiến trường Ukraine, vừa muốn chứng minh rằng họ vẫn là một cường quốc có khả năng hành động trên nhiều hướng.
NGƯỜI QUAN SÁT/tổng hợp: Reuters, AP…
