Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) bỗng chốc trở thành đề tài bàn luận sôi nổi khi đặt vấn đề trao thêm quyền tự quyết cho Hà Nội. Thế nhưng, phía sau hai chữ “phân quyền” tưởng chừng đơn giản, người ta vẫn không khỏi đặt câu hỏi: đây là một bước cải tổ thực sự, hay chỉ là sự thay đổi hình thức trong một guồng máy vốn đã vận hành quen nếp từ trước đến nay…
Ngày 10 tháng 4 năm 2026, tại phiên họp chuyên đề về công tác lập pháp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội CSVN, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) tiếp tục được đem ra thảo luận với nhiều điểm được giới thiệu như “đột phá trong việc phân quyền”. Theo lời trình bày của ông Lê Thành Long, người giữ chức Bộ trưởng Tư pháp, dự thảo lần này mở rộng thêm thẩm quyền cho chính quyền thành phố Hà Nội trên nhiều lãnh vực then chốt như quy hoạch đô thị, tài chánh, ngân sách, tổ chức bộ máy và quản trị đất đai. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh nhu cầu phải tạo một cơ chế “vượt trội” để thủ đô có thể phát triển tương xứng với vị thế trung tâm quốc gia.
Theo nội dung dự thảo, Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội sẽ được quyền chủ động hơn trong việc quyết định một số khoản chi tiêu ngân sách, điều chỉnh các loại phí và lệ phí, thậm chí có thể đề xuất những cơ chế tài chánh riêng biệt trong một số trường hợp mà không nhất thiết phải chờ sự chuẩn y từ cấp trên. Ngoài ra, thành phố còn được trao thêm quyền trong việc xét duyệt quy hoạch chi tiết, chọn lựa nhà đầu tư cho các công trình lớn, cũng như sắp xếp lại guồng máy hành chánh theo hướng gọn nhẹ và linh động hơn.
Nghe qua, đây là một bước đi mang dáng dấp cải cách khá rõ rệt. Trong bối cảnh một đô thị hơn tám triệu dân như Hà Nội vẫn phải trông chờ nhiều quyết định từ trung ương, việc nới rộng quyền hạn là điều khó tránh nếu muốn thúc đẩy phát triển nhanh hơn. Tuy nhiên, điều khiến dư luận băn khoăn vẫn là: đây có thật sự là trao quyền, hay chỉ là một cách “nới dây” có tính toán?
Trên thực tế, một số vị đại biểu như ông Hoàng Văn Cường, thuộc đoàn Hà Nội, tỏ ra ủng hộ việc gia tăng quyền tự chủ, cho rằng thủ đô cần có sự linh hoạt để theo kịp các đô thị trong khu vực. Trái lại, cũng có những ý kiến dè dặt hơn, như quan điểm của ông Lê Quang Mạnh, người đứng đầu Ủy ban Tài chánh – Ngân sách, nhấn mạnh rằng việc mở rộng quyền hạn tài chánh cần đi đôi với cơ chế giám sát chặt chẽ, tránh tình trạng mỗi nơi mỗi kiểu, dễ dẫn đến rủi ro trong quản trị ngân sách.
Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ cơ chế giám sát ấy sẽ được thiết lập như thế nào. Nếu hệ thống kiểm soát vẫn giữ nguyên nhiều tầng nấc như lâu nay, thì khái niệm “tự chủ” rất dễ trở thành một thứ hình thức trang trí hơn là thực quyền. Khi đó, dù trên giấy tờ có vẻ thông thoáng, nhưng trên thực tế mọi quyết định vẫn phải đi qua đủ cửa, từ xét duyệt, thẩm định cho đến xin ý kiến. Rốt cuộc, sự “phân quyền” chẳng khác nào đổi tên một chiếc chìa khóa, trong khi ổ khóa vẫn không thay đổi.
Một điểm đáng chú ý khác nằm ở lãnh vực đất đai và quy hoạch. Dự thảo cho phép Hà Nội chủ động hơn trong việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất và triển khai các dự án đầu tư. Đây vốn là một lãnh vực nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến những lợi ích kinh tế rất lớn. Nếu việc phân quyền không đi kèm sự minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng, rất dễ dẫn đến nguy cơ hình thành những nhóm lợi ích chi phối. Khi ấy, “tự chủ” có thể biến dạng thành “tự tung tự tác”, còn người dân thì chỉ còn biết đứng bên lề quan sát các quyết định được đưa ra dưới danh nghĩa phát triển.
Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều năm qua, câu chuyện phân quyền thường xuyên được nhắc lại, nhưng kết quả cụ thể lại không mấy rõ rệt. Lần này, với dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), kỳ vọng được nâng cao, nhưng đồng thời sự hoài nghi cũng theo đó mà gia tăng. Người ta đã nghe quá nhiều về những cụm từ như “cơ chế đặc thù” hay “đột phá thể chế”, nhưng sau cùng, điều thay đổi cụ thể đôi khi chỉ nằm ở cách dùng chữ nghĩa.
Một điểm mang tính biểu tượng là việc cho phép Hà Nội tự quyết một số chính sách về thu hút nhân tài, tiền lương và chế độ đãi ngộ. Đây được xem như một nỗ lực nhằm cạnh tranh nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, nếu môi trường làm việc vẫn còn nặng tính thủ tục, hành chánh, thì dù có nâng lương hay ban thêm ưu đãi, việc giữ chân người giỏi vẫn là bài toán khó giải. Nói cách khác, không thể chỉ trông vào tiền bạc mà mong giải quyết được những vấn đề mang tính hệ thống.
Nhìn toàn cục, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cho thấy một nỗ lực cải tổ đáng ghi nhận. Tuy nhiên, giữa chủ trương và thực tế vẫn tồn tại một khoảng cách không nhỏ. Phân quyền, nếu được thực hiện đúng mức, có thể tạo ra động lực phát triển đáng kể. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở mức nửa vời, thì rất có thể lại thêm một lần nữa, người ta chứng kiến một cuộc cải tổ “có danh mà thiếu thực”.
Sau cùng, điều mà người dân quan tâm không phải là Hà Nội được trao bao nhiêu quyền trên văn bản, mà là những quyền ấy có được thi hành một cách minh bạch và hữu hiệu hay không. Bởi lẽ, khi quyền hạn không đi kèm trách nhiệm, thì tự chủ cũng chỉ còn là một danh xưng khác của quyền lực khó kiểm soát, điều vốn chưa bao giờ là tín hiệu tốt trong bất kỳ hệ thống quản trị nào.
NGƯỜI QUAN SÁT
