Trong bài diễn văn cuối cùng tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc,Tổng thư ký António Guterres cảnh báo trí tuệ nhân tạo đang tiến triển nhanh hơn khả năng kiểm soát của con người, trong lúc chiến tranh, bất bình đẳng, biến đổi khí hậu và những chia rẽ giữa các quốc gia tiếp tục đặt ra những thử thách nghiêm trọng cho trật tự quốc tế…
Ngày 22 tháng 9 năm 2026 tại New York, Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc António Guterres có bài diễn văn cuối cùng tại phiên tranh luận cấp cao của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc trong nhiệm kỳ của ông, trước khi nhiệm kỳ thứ hai chấm dứt vào ngày 31 tháng 12. Trong bài diễn văn mang tính tổng kết, ông cảnh báo những đường rạn nứt trên thế giới đang ngày càng mở rộng, từ chiến tranh, bất bình đẳng, biến đổi khí hậu cho tới sự phát triển quá nhanh của trí tuệ nhân tạo, tức AI. Guterres đồng thời kêu gọi các quốc gia tăng cường việc quản trị AI ở cấp quốc tế, thiết lập những cơ chế kiểm soát rủi ro và không để những quyết định liên quan tới sinh mạng con người hoàn toàn rơi vào tay máy móc.
Phiên tranh luận cấp cao khóa 81 của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc chính thức khai mạc ngày 22 tháng 9 tại trụ sở Liên Hiệp Quốc ở New York và kéo dài tới ngày 28 tháng 9. Theo Liên Hiệp Quốc, gần 130 nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chánh phủ dự trù tham dự trong tuần lễ cấp cao năm nay. Chủ đề của kỳ họp xoay quanh việc phục hồi lòng tin, quản lý những chuyển biến lớn và cải tổ Liên Hiệp Quốc để tổ chức này có thể đáp ứng hữu hiệu hơn trước những cuộc khủng hoảng trên toàn cầu. Chủ tịch Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc khóa 81 Khalilur Rahman cũng đặt vấn đề về hiệu quả của tổ chức này, rằng người dân bên ngoài trụ sở Liên Hiệp Quốc không chỉ muốn biết Liên Hiệp Quốc có còn tồn tại hay không, mà còn muốn biết tổ chức này có thật sự hoạt động hữu hiệu hay không.
Trong bối cảnh đó, bài diễn văn của Guterres tập trung vào bốn thử thách mà ông gọi là những “phép thử về quyền lực”: chiến tranh và hòa bình, bất bình đẳng, biến đổi khí hậu và trí tuệ nhân tạo. Theo ông, những vấn đề này không đứng riêng rẽ mà tác động qua lại với nhau, trong khi hệ thống quản trị quốc tế hiện nay gặp khó khăn trong việc phản ứng trước tốc độ thay đổi quá nhanh của thế giới. Liên Hiệp Quốc cho biết Guterres cảnh báo những đường rạn nứt trong trật tự quốc tế đang ngày càng rộng thêm và cộng đồng quốc tế phải đứng trước một sự lựa chọn giữa hợp tác sâu rộng hơn hoặc tiếp tục đi theo con đường phân cực.
AI là một trong những đề tài nổi bật nhứt trong bài diễn văn cuối cùng của Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc. Guterres không kêu gọi đóng cửa hay ngăn chặn sự phát triển của kỹ thuật này. Trái lại, ông nhấn mạnh AI có thể trở thành một công cụ thúc đẩy tiến bộ của nhân loại, nhưng sự phát triển phải đi đôi với những “hàng rào” đáng tin cậy, dựa trên căn bản khoa học. Theo ông, chánh phủ phải giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng luật lệ, nhưng chánh phủ không phải là nơi duy nhứt có chuyên môn và khả năng về AI. Các công ty kỹ thuật, khoa học gia, giới nghiên cứu, xã hội dân sự và những người trực tiếp phát triển kỹ thuật cũng cần được tham dự vào tiến trình xây dựng cơ chế quản trị.
Điều khiến Guterres đặc biệt lo ngại là AI ngày nay không còn chỉ nằm trong những phòng thí nghiệm hay giới kỹ thuật. Công nghệ này đã được đưa vào nhiều lãnh vực quan trọng như hệ thống điện, nước, hồ sơ y tế, kinh tế và quân sự. Vì vậy, theo lập luận của ông, nếu các quốc gia chạy đua để giành quyền kiểm soát AI mà thiếu một cơ chế hợp tác quốc tế, kỹ thuật mới này có thể trở thành một nguồn rủi ro chiến lược. Ông đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc con người phải giữ quyền kiểm soát đối với những quyết định liên quan tới sự sống và cái chết.
Guterres cũng cảnh báo về những hậu quả kinh tế và xã hội của AI. Tự động hóa có thể làm mất đi một số công việc, trong khi khoảng cách kỹ thuật số giữa các quốc gia có nguy cơ ngày càng rộng hơn nếu lợi ích của kỹ thuật chỉ tập trung vào những nước và những công ty có nhiều nguồn lực. Vì vậy, ông kêu gọi một khuôn khổ hợp tác đa phương để quản lý rủi ro của AI, đồng thời bảo đảm rằng những quy định mới không trở thành vật cản đối với sự đổi mới kỹ thuật. Đây là vấn đề ngày càng được đưa lên nghị trình quốc tế, trong lúc nhiều quốc gia đang tìm cách xây dựng những nguyên tắc chung đối với AI tiên tiến.
Theo Guterres, mối nguy không nằm ở bản thân kỹ thuật, mà nằm ở kỹ thuật không có trách nhiệm giải trình, khả năng mà không có giám sát, và việc quyết định mà không có sự minh bạch. Ông cho rằng những quốc gia đang dẫn đầu cuộc cách mạng kỹ thuật này có trách nhiệm lớn hơn đối với nhân loại, từ việc chia sẻ thông tin về những rủi ro mới xuất hiện, hợp tác trong thử nghiệm và đánh giá cho tới việc xây dựng những biện pháp bảo vệ chung. Ông cũng nhấn mạnh rằng bởi AI tác động tới toàn thể nhân loại, sự phối hợp trên phạm vi toàn cầu là điều không thể thiếu.
Bên cạnh AI, chiến tranh vẫn là một trọng tâm lớn trong phiên họp Liên Hiệp Quốc năm nay. Guterres kêu gọi chấm dứt những cuộc xung đột đang diễn ra, bảo vệ thường dân, bảo đảm viện trợ nhân đạo và tôn trọng luật pháp quốc tế. Ông đề cập tới những cuộc chiến và khủng hoảng tại Gaza, Ukraine, Sudan cùng nhiều khu vực khác, đồng thời cho rằng hậu quả của chiến tranh không dừng lại nơi chiến trường mà còn lan sang kinh tế, an ninh lương thực, năng lượng và bang giao quốc tế. Reuters cho biết trong bài diễn văn cuối cùng, Guterres đồng thời kêu gọi các quốc gia quan tâm nhiều hơn tới biến đổi khí hậu và cải tổ những định chế quốc tế.
Một vấn đề khác được Guterres nhấn mạnh là cải tổ Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc. Ông tiếp tục cho rằng cơ cấu hiện nay không phản ảnh đầy đủ thực tế của thế giới trong thế kỷ 21, trong đó việc châu Phi không có ghế thường trực được ông mô tả là điều không thể biện minh. Đây là một yêu cầu cải tổ mà Guterres đã nhiều lần đưa ra trong những năm qua, giữa lúc nhiều quốc gia đang tranh luận về quyền đại diện và hiệu quả của hệ thống đa phương.
Phiên họp ngày 22 tháng 9 cũng cho thấy những khác biệt trong cách các nhà lãnh đạo nhìn nhận trật tự thế giới. Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva, người mở đầu truyền thống diễn văn của các nguyên thủ tại Đại hội đồng, cảnh báo về tình trạng suy giảm dân chủ và cho rằng uy tín của Liên Hiệp Quốc đang đứng trước những thử thách nghiêm trọng. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump cũng trở lại diễn đàn này trong năm thứ hai liên tiếp, trong khi những vấn đề về chiến tranh Trung Đông, Ukraine và AI là những đề tài nổi bật xuyên suốt tuần lễ cấp cao.
Bài diễn văn cuối cùng của Guterres tại Đại hội đồng vì thế không chỉ là một lời tổng kết nhiệm kỳ. Nó còn phản ảnh những vấn đề đang đặt ra cho hệ thống quốc tế trong một giai đoạn mới: chiến tranh vẫn chưa được giải quyết, các cường quốc tiếp tục cạnh tranh, khí hậu tiếp tục biến đổi và AI đang tiến triển nhanh hơn khả năng xây dựng những luật lệ chung. Từ New York, thông điệp của người đứng đầu Liên Hiệp Quốc là cộng đồng quốc tế cần tăng cường hợp tác, thiết lập những cơ chế quản trị mới và bảo đảm kỹ thuật phục vụ con người, thay vì để con người đánh mất quyền kiểm soát trước kỹ thuật. Trong những ngày còn lại của phiên họp khóa 81, các cuộc tranh luận về chiến tranh, AI, khí hậu, cải tổ Liên Hiệp Quốc và tương lai của hệ thống đa phương sẽ tiếp tục là những đề tài quan trọng tại New York.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
