Tổ chức Y Tế Thế Giới vừa phát đi báo động y tế toàn cầu sau khi dịch Ebola bùng phát dữ dội tại Congo và Uganda. Hàng chục người đã thiệt mạng, bệnh viện rơi vào tình trạng quá tải, nhiều khu vực bị phong tỏa khẩn cấp. Trong lúc ký ức kinh hoàng về COVID-19 vẫn còn ám ảnh nhân loại, thế giới lại phải đối diện với một nỗi kinh hoàng mới mang tên Ebola…
Ngày 17 tháng 5 năm 2026, thế giới thêm một lần chấn động khi Tổ chức Y Tế Thế Giới (gọi tắt là WHO) chính thức tuyên bố đợt bùng phát Ebola tại Cộng hòa Congo và Uganda là “tình trạng y tế khẩn cấp quốc tế” — mức báo động cao nhất trong hệ thống đối phó dịch bệnh toàn cầu. Quyết định này được đưa ra sau khi số người tử vong gia tăng nhanh chóng, virus vượt khỏi biên giới và xuất hiện nguy cơ lan rộng khắp vùng Trung Phi.
Tại thành phố Bunia thuộc tỉnh Ituri ở miền đông Congo, bầu không khí lúc này được mô tả như quay trở lại những ngày đen tối nhất của các trận dịch trước đây. Những bệnh viện dã chiến chật kín bệnh nhân, nhân viên y tế mặc đồ bảo hộ trắng kín mít lặng lẽ di chuyển giữa tiếng còi xe cứu thương và tiếng khóc than của thân nhân người bệnh.
Theo bản phúc trình của WHO công bố ngày 16 tháng 5, ổ dịch hiện đã ghi nhận khoảng 246 trường hợp nghi nhiễm và ít nhất 80 người tử vong tại Congo, trong đó có nhiều nhân viên y tế. Uganda cũng xác nhận các ca nhiễm đầu tiên liên quan tới người nhập cảnh từ Congo, bao gồm một trường hợp tử vong tại thủ đô Kampala.
Điều khiến giới chuyên gia đặc biệt lo ngại là chủng virus lần này không phải loại Ebola phổ biến từng có thuốc chủng ngừa hỗ trợ trước đây, mà là biến thể Bundibugyo — một chủng cực hiếm và hiện chưa có thuốc chủng ngừa hay thuốc điều trị đặc hiệu nào được chính thức chuẩn thuận.
WHO cho biết ca bệnh đầu tiên được xác định là một nhân viên y tế tại Bunia, phát triệu chứng từ ngày 24 tháng 4 với tình trạng sốt cao, xuất huyết và ói mửa dữ dội trước khi tử vong. Nhưng điều đáng sợ hơn là giới hữu trách y tế tin rằng virus đã âm thầm lây lan suốt nhiều tuần lễ trước khi bị phát giác.
Trong các khu dân cư nghèo tại vùng ven Ituri, nỗi hoảng loạn lan nhanh không kém gì virus. Nhiều gia đình bắt đầu đóng cửa tự cô lập. Các khu chợ địa phương trở nên vắng tanh. Một số người dân bỏ trốn khỏi vùng phong tỏa vì lo sợ bị đưa vào các trung tâm cách ly rồi không bao giờ trở về.
Ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng giám đốc WHO, cảnh báo rằng nguy cơ vùng Trung Phi đối diện với một cuộc khủng hoảng y tế nghiêm trọng là hoàn toàn có thật nếu thế giới không hành động tức khắc. Tuy WHO chưa gọi đây là “đại dịch toàn cầu”, nhưng việc ban hành mức báo động quốc tế cho thấy tình hình đã vượt xa khả năng kiểm soát thông thường của từng quốc gia riêng lẻ.
Khác với COVID-19 vốn lây lan qua đường hô hấp, Ebola chủ yếu lây qua việc tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể. Nhưng chính vì tỷ lệ tử vong cực cao — có thể lên tới 50% đối với chủng Bundibugyo — nên mỗi trường hợp nhiễm bệnh đều tạo áp lực khủng khiếp lên hệ thống y tế.
Một bác sĩ đang làm việc tại Bunia nói với hãng Reuters rằng điều kinh hoàng nhất không nằm ở số ca bệnh hiện tại, mà là việc nhiều người nhiễm đang biến mất khỏi hệ thống theo dõi. “Chúng tôi lo sợ rằng có những ngôi làng đã có hàng chục người chết nhưng vẫn chưa hề được báo cáo,” ông nói.
Tình hình càng trở nên nguy hiểm hơn vì ổ dịch nằm trong khu vực bất ổn an ninh kéo dài. Miền đông Congo từ nhiều năm nay vốn là điểm nóng của các cuộc xung đột võ trang, nơi các nhóm phiến quân hoạt động dày đặc. WHO thừa nhận có nhiều khu vực gần như không thể tiếp cận an toàn để truy tìm nguồn lây dịch bệnh.
Trong quá khứ, Ebola từng nhiều lần trở thành cơn ác mộng của châu Phi. Hình ảnh những bộ đồ bảo hộ kín mít, các ngôi làng bị phong tỏa và thi thể được xử lý trong tình trạng khẩn cấp từng khiến cả thế giới kinh hoàng. Nhưng lần này, các chuyên gia cho rằng nguy cơ còn phức tạp hơn vì thế giới hiện đang kiệt quệ sau nhiều năm liên tiếp đối diện khủng hoảng y tế, trong khi nguồn lực quốc tế dành cho châu Phi đã suy giảm đáng kể.
Giới hữu trách y tế Uganda hiện tăng cường kiểm soát tại phi trường, cửa khẩu và bệnh viện. Tại Kampala, nhiều người dân đổ xô đi mua khẩu trang và chất khử trùng dù WHO nhấn mạnh Ebola không lây lan dễ dàng như COVID-19.
Tại Hoa Kỳ, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ đã kích hoạt cơ chế phản ứng khẩn cấp sau khi xuất hiện thông tin ít nhất 6 công dân Mỹ tại Congo đã bị phơi nhiễm virus. Một số nhân viên cứu trợ quốc tế hiện đang được xem xét di tản khỏi vùng dịch.
Trên mạng xã hội, nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi liệu thế giới có đang bước vào thêm một vòng xoáy dịch bệnh mới hay không. Dù WHO khẳng định đây chưa phải đại dịch toàn cầu, ký ức về COVID-19 vẫn khiến bất kỳ cảnh báo quốc tế nào cũng đủ tạo nên cảm giác bất an.
Tuy nhiên, điều đáng suy nghĩ nhất lại nằm ở một thực tế khác. Trong khi các quốc gia giàu có sở hữu hệ thống y tế hiện đại, kho thuốc chủng ngừa và nguồn lực khổng lồ, thì nhiều quốc gia châu Phi vẫn phải chống dịch trong cảnh thiếu điện, thiếu thuốc men, thiếu bác sĩ và thậm chí thiếu cả đường sá để chuyên chở bệnh nhân.
Một chuyên gia dịch tễ học tại Geneva cay đắng nhận xét rằng thế giới thường chỉ thực sự chú ý tới Ebola khi có nguy cơ nó vượt khỏi châu Phi. “Nếu dịch bệnh chỉ giết người nghèo tại Congo, nhiều quốc gia sẽ xem đó là chuyện xa xôi. Nhưng khi virus chạm tới biên giới quốc tế, mọi thứ lập tức thay đổi,” ông nói.
Hiện WHO cùng nhiều tổ chức quốc tế đang gấp rút triển khai các toán phản ứng nhanh, thiết lập trung tâm điều trị và truy tìm hàng ngàn người từng tiếp xúc với bệnh nhân.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
