Tập Cận Bình tuyên bố việc thống nhất Đài Loan là “sứ mệnh lịch sử không lay chuyển” của Trung Quốc, bất chấp sự phản đối quyết liệt từ Đài Bắc. Trong lúc Bắc Kinh liên tiếp gia tăng áp lực quân sự chung quanh hòn đảo, eo biển Đài Loan lại đứng trước nguy cơ căng thẳng mới, khiến các quốc gia trong khu vực và thế giới không khỏi lo ngại…
Ngày 12/11/2026, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình có bài diễn văn đáng chú ý tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh, nhân dịp kỷ niệm 160 năm ngày sinh của Tôn Trung Sơn, nhà cách mạng có vai trò quan trọng trong cuộc cách mạng lật đổ triều đại nhà Thanh và khai sinh Trung Hoa Dân Quốc năm 1912. Trong bài diễn văn, ông Tập nhấn mạnh việc giải quyết vấn đề Đài Loan và thực hiện thống nhất hoàn toàn đất nước là “sứ mệnh lịch sử không lay chuyển” của Đảng Cộng sản Trung Quốc, đồng thời khẳng định chiều hướng lịch sử này không thể bị ngăn cản và việc thống nhất chắc chắn sẽ trở thành hiện thực.
Theo Tân Hoa Xã, ông Tập Cận Bình kêu gọi dân chúng hai bên eo biển Đài Loan cùng cộng đồng người Hoa ở hải ngoại đoàn kết, chống lại những lực lượng mà Bắc Kinh gọi là “ly khai Đài Loan”, đồng thời thúc đẩy sự phát triển hòa bình trong quan hệ giữa hai bờ. Nhà lãnh đạo Trung Quốc tuyên bố Bắc Kinh sẵn sàng đối thoại và tham khảo ý kiến với những người tại Đài Loan ủng hộ thống nhất, trên căn bản nguyên tắc Một Trung Quốc và Đồng thuận năm 1992. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh sẽ không để lại bất kỳ khoảng trống nào cho những hoạt động mà Trung Quốc coi là cổ võ Đài Loan độc lập.
Đáng chú ý, trong bài diễn văn lần này, ông Tập tiếp tục đề cập đến giải pháp “thống nhất hòa bình” theo mô hình “một quốc gia, hai chế độ”. Đây là mô hình Bắc Kinh từng áp dụng tại Hồng Kông và Macau sau khi hai vùng lãnh thổ này được Anh và Bồ Đào Nha trao trả cho Trung Quốc. Theo cách giải thích của Bắc Kinh, Đài Loan có thể duy trì một mức độ tự trị nhất định sau khi thống nhất, nhưng vẫn phải nằm dưới chủ quyền của Trung Quốc.
Tuy nhiên, đề nghị này từ lâu đã bị chính quyền Đài Loan bác bỏ. Đối với nhiều người dân trên hòn đảo, mô hình “một quốc gia, hai chế độ” không phải là giải pháp bảo đảm quyền tự quyết, mà trái lại có nguy cơ đặt hệ thống chính trị dân chủ của Đài Loan dưới quyền kiểm soát của Đảng Cộng sản Trung Quốc.
Ngay sau bài diễn văn của ông Tập, Hội đồng Các vấn đề Đại lục của Đài Loan, gọi tắt là MAC, ra tuyên cáo phản đối mạnh mẽ. Cơ quan này yêu cầu Bắc Kinh nhìn nhận thực tế rằng Trung Hoa Dân Quốc, quốc hiệu chính thức của chính quyền Đài Loan, vẫn đang tồn tại và phải tôn trọng chế độ dân chủ trên hòn đảo.
MAC nhấn mạnh Trung Quốc đại lục chưa từng cai trị Đài Loan dù chỉ một ngày, do đó Bắc Kinh không có quyền đơn phương quyết định tương lai của 23 triệu người dân nơi đây. Cơ quan này cũng khẳng định Đài Loan và Trung Quốc đại lục không lệ thuộc vào nhau, đồng thời bác bỏ việc áp đặt mô hình “một quốc gia, hai chế độ” lên hòn đảo.
Phát biểu tại cuộc họp báo, ông Lương Văn Kiệt (Liang Wen-chieh), Phó Chủ nhiệm kiêm phát ngôn viên MAC, nhận định những lời tuyên bố của ông Tập không khác biệt đáng kể so với lập trường lâu nay của Bắc Kinh. Theo ông, việc Trung Quốc tổ chức lễ kỷ niệm Tôn Trung Sơn cũng được sử dụng để khẳng định Đảng Cộng sản Trung Quốc là lực lượng kế thừa hợp pháp di sản cách mạng của nhà lãnh đạo này, qua đó củng cố tính chính danh cho mục tiêu thống nhất Đài Loan.
Một chi tiết đáng chú ý là cả Bắc Kinh lẫn Đài Bắc đều nhìn nhận Tôn Trung Sơn là nhân vật lịch sử quan trọng, nhưng lại giải thích di sản chính trị của ông theo những quan điểm khác nhau. Trung Quốc nhấn mạnh tư tưởng thống nhất quốc gia để củng cố yêu sách chủ quyền đối với Đài Loan. Trong khi đó, chính quyền Đài Loan xem Trung Hoa Dân Quốc, quốc gia do Tôn Trung Sơn góp phần thành lập, là nền tảng lịch sử và chính trị của chế độ hiện nay trên hòn đảo.
Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức (Lai Ching-te) nhiều lần khẳng định tương lai Đài Loan phải do chính người dân Đài Loan quyết định. Chính quyền của ông cũng bác bỏ yêu sách chủ quyền của Bắc Kinh, đồng thời cho rằng việc duy trì hiện trạng và bảo vệ nền dân chủ là ưu tiên hàng đầu. Vấn đề Đài Loan vì thế không chỉ là cuộc tranh chấp chủ quyền giữa hai chính quyền, mà còn liên quan trực tiếp đến sự lựa chọn thể chế và quyền tự quyết của người dân trên hòn đảo.
Trong khi những tuyên bố chính trị được đưa ra tại Bắc Kinh, hoạt động quân sự chung quanh Đài Loan tiếp tục diễn ra với những dấu hiệu đáng quan ngại. Theo Bộ Quốc phòng Đài Loan, trong khoảng thời gian từ 6 giờ sáng ngày 12/11 đến 6 giờ sáng ngày 13/11, lực lượng phòng vệ phát giác 30 lượt phi cơ quân sự Trung Quốc, cùng 8 chiến hạm và 3 tàu công vụ hoạt động chung quanh hòn đảo. Trong số 30 lượt phi cơ, có 23 lượt vượt qua đường trung tuyến eo biển Đài Loan hoặc xâm nhập những khu vực nhận dạng phòng không phía Bắc, Trung tâm, Tây Nam và phía Đông của hòn đảo. Quân đội Đài Loan cho biết đã điều động phi cơ tuần tiễu, chiến hạm và hệ thống hỏa tiễn phòng thủ duyên hải để theo dõi và đối phó.
Đặc biệt, theo bản tin Reuters ngày 13/11/2026, Trung Quốc đã tiến hành một cuộc thao diễn quân sự quy mô lớn, không được loan báo trước, tại khu vực Tây Thái Bình Dương và chung quanh Đài Loan trong những ngày đầu tháng 11. Các giới chức Đài Loan mô tả hoạt động này là một hình thức gây áp lực quân sự âm thầm. Có thời điểm, hơn 100 chiến hạm và tàu hải cảnh Trung Quốc tham gia, với những hoạt động mô phỏng việc tấn công các lực lượng quân sự và thành phố. Reuters cũng cho biết một tàu ngầm Trung Quốc đã phóng hỏa tiễn đạn đạo xuyên lục địa từ biển Hoàng Hải về phía lãnh thổ Trung Quốc. Quy mô và cách phối hợp lực lượng trong đợt thao diễn được đánh giá là lớn hơn nhiều cuộc tập trận chính thức trước đây quanh Đài Loan.
Những hoạt động này cho thấy áp lực quân sự của Bắc Kinh không chỉ giới hạn ở việc điều động phi cơ và chiến hạm áp sát hòn đảo. Việc phối hợp lực lượng từ nhiều chiến khu, triển khai hải quân và hải cảnh với số lượng đông đảo, cùng những hoạt động trên vùng biển xa, có thể giúp Trung Quốc rèn luyện khả năng phong tỏa và kiểm soát những tuyến đường tiếp cận Đài Loan trong trường hợp xảy ra khủng hoảng. Tuy nhiên, đây là những nhận định về khả năng và mục tiêu có thể có của cuộc thao diễn, chứ không đồng nghĩa Trung Quốc đã quyết định mở một chiến dịch quân sự.
Vấn đề Đài Loan cũng có ý nghĩa đặc biệt đối với Hoa Kỳ và các đồng minh trong khu vực. Washington không có bang giao chính thức với Đài Bắc nhưng vẫn duy trì những quan hệ không chính thức và cung cấp võ khí phòng vệ cho hòn đảo theo luật pháp Hoa Kỳ. Bắc Kinh luôn phản đối những hoạt động này, cho rằng chúng khuyến khích các lực lượng chủ trương Đài Loan độc lập. Trong khi đó, Nhật Bản, Philippines và nhiều quốc gia khác cũng theo dõi sát tình hình, bởi bất kỳ cuộc xung đột nào tại eo biển Đài Loan đều có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh hàng hải, thương mại và hệ thống cung ứng chất bán dẫn trên toàn thế giới.
Một yếu tố đáng chú ý khác là bài diễn văn của ông Tập diễn ra trước thềm Hội nghị APEC tại Thâm Quyến, nơi Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc dự trù có cuộc gặp. Vấn đề Đài Loan vì thế có thể tiếp tục là một trong những đề tài nhạy cảm trong bang giao Mỹ – Trung, bên cạnh thương mại, kỹ thuật và an ninh khu vực.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
