Trung Quốc đang mở rộng những công cụ pháp lý nhằm đối phó với các biện pháp trừng phạt, kiểm soát mậu dịch và quy định kinh tế của Hoa Kỳ cùng các quốc gia Tây phương. Những thay đổi mới nhất đang tạo ra một môi trường pháp lý phức tạp cho các công ty đa quốc gia, đặc biệt là những doanh nghiệp có nhà máy, cơ sở kinh doanh và hệ thống cung ứng đặt tại quốc gia hơn 1,4 tỉ dân này…
Truyển thông quốc tế vào ngày 9 tháng 11 năm 2026 cho hay, theo các quy định được nhà cầm quyền Trung Quốc ban hành trong năm 2026, những công ty hay cá nhân bị Bắc Kinh cho là đã thi hành hoặc hỗ trợ các biện pháp can thiệp bất hợp pháp từ ngoại quốc có thể bị trả đũa, hạn chế hoạt động thương mại, phong tỏa việc kinh doanh, thậm chí bị ngăn cản xuất cảnh trong một số trường hợp.
Tình thế này đặt các doanh nghiệp ngoại quốc trước một bài toán nan giải. Nếu tuân hành những quy định của Hoa Kỳ và Âu Châu về nhân quyền, lao động cưỡng bức hay trừng phạt thương mại, họ có thể bị Bắc Kinh xem là tiếp tay cho những biện pháp gây thiệt hại đến quyền lợi quốc gia Trung Quốc. Ngược lại, nếu làm theo đòi hỏi của chính quyền Trung Quốc, họ có thể vi phạm luật lệ tại các thị trường Tây phương. Vì vậy, đây không còn đơn thuần là cuộc tranh chấp mậu dịch giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, mà đã trở thành cuộc đối đầu về quyền tài phán, quyền kiểm soát chuỗi cung ứng và khả năng áp dụng luật pháp vượt ra ngoài biên giới quốc gia.
Theo phân tích pháp lý của hãng luật quốc tế Debevoise & Plimpton công bố ngày 30 tháng 4 năm 2026, trong hai ngày 7 và 13 tháng 4, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành hai văn bản quan trọng: Quy định về An ninh Công nghiệp và Chuỗi cung ứng, số 834, cùng Quy định về Chống lại việc áp dụng quyền tài phán ngoài lãnh thổ trái pháp luật của ngoại quốc, số 835. Hai văn bản này mở rộng đáng kể khả năng phản ứng của Bắc Kinh trước những biện pháp trừng phạt, kiểm soát xuất cảng và các quy định ngoại quốc mà họ cho là có tính cách phân biệt đối xử hoặc gây tổn hại cho doanh nghiệp Trung Quốc.
Đáng chú ý, Quy định số 835 thiết lập cơ chế để chính quyền Trung Quốc xác định những biện pháp tài phán ngoài lãnh thổ mà họ xem là bất hợp pháp. Một khi Bộ Tư pháp Trung Quốc xác định biện pháp nào thuộc diện này và ban hành thông cáo, các tổ chức cùng cá nhân không được thi hành hoặc trợ giúp thi hành biện pháp ấy. Người vi phạm có thể bị áp dụng biện pháp hành chánh, hạn chế nhập cảng, xuất cảng, dự thầu, chuyển dữ liệu và những hoạt động kinh doanh khác. Quy định cũng cho phép áp dụng một số biện pháp hạn chế liên quan đến xuất nhập cảnh và cư trú, khiến giới chuyên gia đặc biệt quan ngại về tình trạng của nhân viên ngoại quốc, chuyên viên cố vấn, giám đốc điều hành và những người thường xuyên đi lại giữa Trung Quốc với các quốc gia khác.
Tuy nhiên, cần nói rõ rằng những quy định này không có nghĩa bất cứ người ngoại quốc nào tuân thủ luật pháp Hoa Kỳ cũng đương nhiên bị bắt giữ. Rủi ro phát sinh khi một cá nhân hay công ty bị nhà chức trách Trung Quốc xác định là vi phạm những biện pháp phản trả đũa hoặc thực hiện hành vi mà Bắc Kinh cho là bất hợp pháp. Việc bị hạn chế xuất cảnh cũng không đồng nghĩa trong mọi trường hợp người đó sẽ bị truy tố hay giam giữ hình sự.
Theo hãng thông tấn Channel NewsAsia (CNA) ngày 10 tháng 5 năm 2026, Trung Quốc đang chuyển từ việc phản đối các biện pháp trừng phạt của Hoa Kỳ sang sử dụng những công cụ pháp lý để ngăn cản doanh nghiệp và cá nhân thi hành những biện pháp mà Bắc Kinh cho là bất hợp pháp. Bài phân tích của ký giả Melody Chan cho biết Bắc Kinh lần đầu vận dụng quy định chống trừng phạt để đối phó với những biện pháp của Washington nhắm vào các nhà máy lọc dầu Trung Quốc bị cáo buộc mua bán dầu hỏa với Iran.
Luật sư Carl Li, thành viên hãng luật Zhong Lun tại Thượng Hải, nhận định Trung Quốc không còn chỉ dừng lại ở những lời tuyên bố phản đối, mà đang từng bước xây dựng một hệ thống luật pháp nhằm bảo vệ kỹ nghệ và chuỗi cung ứng trong nước trước sức ép từ bên ngoài. Diễn biến này cho thấy cuộc đối đầu Hoa Kỳ– Trung Quốc đang bước sang một giai đoạn mới, trong đó các công ty hoạt động tại Trung Quốc có thể bị đặt giữa hai hệ thống luật pháp đưa ra những đòi hỏi trái ngược nhau.
Một trong những lãnh vực dễ phát sinh xung đột nhất là vấn đề lao động cưỡng bức tại Tân Cương. Trong nhiều năm qua, Hoa Kỳ đã áp dụng những biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt đối với hàng hóa có liên quan đến khu vực này, nơi Washington cáo buộc nhà cầm quyền Trung Quốc vi phạm nhân quyền nghiêm trọng đối với người Duy Ngô Nhĩ và các cộng đồng thiểu số.
Đạo luật Ngăn chặn Lao động Cưỡng bức người Duy Ngô Nhĩ (UFLPA) của Hoa Kỳ, có hiệu lực từ tháng 6 năm 2022, quy định hàng hóa được sản xuất toàn bộ hay một phần tại Tân Cương, hoặc do những công ty nằm trong danh sách có liên quan đến lao động cưỡng bức sản xuất, mặc nhiên bị nghi ngờ sử dụng lao động cưỡng bức và bị cấm nhập cảng vào Hoa Kỳ. Muốn được nhập cảng, nhà nhập cảng phải chứng minh hàng hóa đáp ứng những điều kiện pháp lý rất nghiêm ngặt.
Do đó, các tập đoàn quốc tế phải kiểm tra kỹ nguồn gốc nguyên liệu, nhà cung cấp, nhà máy sản xuất và hồ sơ lao động trước khi đưa hàng vào thị trường Hoa Kỳ. Những ngành có nguy cơ cao gồm dệt may, nhôm, cà chua, phụ tùng xe hơi và nhiều sản phẩm kỹ nghệ khác. Nhưng chính tại đây, mâu thuẫn pháp lý bắt đầu xuất hiện. Nếu một công ty Tây phương ngưng mua nguyên liệu từ một nhà cung cấp ở Tân Cương vì không thể xác minh điều kiện lao động, hành động đó có thể bị Bắc Kinh xem xét dưới góc độ phân biệt đối xử hoặc gây thiệt hại cho chuỗi cung ứng Trung Quốc. Theo phân tích của Debevoise & Plimpton, những quy định mới về an ninh chuỗi cung ứng có thể được sử dụng để điều tra các công ty từ chối dùng nguyên liệu có xuất xứ Tân Cương hoặc chủ động chuyển cơ sở sản xuất ra khỏi Trung Quốc.
Một mối lo khác của giới kinh doanh quốc tế là quyền hạn ngày càng rộng của chính quyền Trung Quốc trong việc ngăn người ngoại quốc rời khỏi lãnh thổ. Ngày 31 tháng 7 năm 2026, Thủ tướng Lý Cường ký ban hành Nghị định số 841 về quản lý xuất nhập cảnh. Văn bản gồm 19 điều và bắt đầu có hiệu lực từ ngày 15 tháng 9 năm 2026. Theo nội dung được công bố, quy định mới mở rộng những trường hợp nhà chức trách có thể hạn chế xuất cảnh đối với công dân Trung Quốc và người ngoại quốc, trong đó có những vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia, quyền lợi công nghiệp và kỹ thuật.
Đặc biệt, Điều 5 cho phép áp dụng biện pháp hạn chế đối với người ngoại quốc nằm trong danh sách trừng phạt, danh sách thực thể không đáng tin cậy hoặc những danh sách liên quan đến hành vi bị Trung Quốc xác định là gây tổn hại đến chủ quyền quốc gia. Như vậy, một cá nhân ngoại quốc có thể gặp trở ngại khi muốn rời Trung Quốc nếu bị đưa vào diện áp dụng biện pháp trả đũa.
Theo Reuters ngày 15 tháng 9 năm 2026, những quy định mới đã chính thức được thi hành, trong bối cảnh nhiều chính phủ ngoại quốc từng lên tiếng về việc công dân của họ bị ngăn xuất cảnh vì những cuộc điều tra liên quan đến an ninh. Ngày 16 tháng 9, tổ chức Human Rights Watch (HRW) cũng cảnh báo về những rủi ro từ Nghị định 841. Bà Maya Wang, Phó Giám đốc khu vực Á Châu của tổ chức này, cho rằng quy định mới mở rộng quyền quyết định của chính quyền Trung Quốc trong việc xác định ai được phép rời khỏi đất nước. Theo bà, những căn cứ để hạn chế xuất cảnh được diễn đạt khá rộng, trong khi quyền được thông báo và khiếu nại có thể bị giới hạn nếu nhà chức trách viện dẫn lý do an ninh quốc gia hoặc điều tra hình sự. HRW nhấn mạnh nguy cơ không chỉ ảnh hưởng đến công dân Trung Quốc mà còn có thể tác động đến người ngoại quốc đang làm việc, đầu tư hoặc công tác tại nước này.
Trước đó, một số trường hợp người ngoại quốc bị ngăn rời Trung Quốc đã khiến giới kinh doanh quốc tế quan ngại. Theo HRW, vào tháng 7 năm 2025, nhà chức trách Trung Quốc đã ngăn một nhân viên chính phủ Hoa Kỳ và một viên chức cao cấp của ngân hàng Wells Fargo xuất cảnh, mặc dù tại thời điểm được tường thuật, hai người chưa bị truy tố về tội hình sự. Những sự việc như vậy khiến nhiều tập đoàn phải xét lại chính sách đưa nhân viên đến Trung Quốc, nhất là những người phụ trách kiểm toán, điều tra nội bộ, tuân thủ lệnh trừng phạt và kiểm tra chuỗi cung ứng.
Trên bình diện rộng hơn, cả Hoa Kỳ lẫn Trung Quốc đều đang gia tăng khả năng áp dụng luật pháp đối với những hoạt động có liên quan đến quyền lợi quốc gia, kể cả khi một phần hoạt động diễn ra bên ngoài lãnh thổ. Washington sử dụng biện pháp kiểm soát xuất cảng, trừng phạt tài chánh và quy định nhập cảng để bảo vệ quyền lợi an ninh. Trong khi đó, Bắc Kinh xây dựng những quy định nhằm chống lại điều mà họ gọi là việc ngoại quốc áp đặt quyền tài phán bất hợp pháp.
Tình trạng này đặt các tập đoàn đa quốc gia trước một bài toán hết sức khó khăn. Một công ty Hoa Kỳ có nhà máy tại Trung Quốc vừa phải tuân thủ quy định của Washington về kiểm soát hàng hóa và lao động cưỡng bức, vừa phải chấp hành luật pháp Trung Quốc tại nơi hoạt động. Nếu hai hệ thống luật pháp đòi hỏi những điều trái ngược nhau, doanh nghiệp có thể bị xử lý tại một trong hai thị trường. Không chỉ công ty Hoa Kỳ, các tập đoàn Âu Châu, Nhật Bản, Nam Hàn và nhiều quốc gia khác cũng có thể bị ảnh hưởng, bởi Trung Quốc vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp linh kiện điện tử, nguyên liệu kỹ nghệ, hóa chất và hàng tiêu dùng.
Nếu các công ty bắt đầu thu hẹp hoạt động tại Trung Quốc vì lo ngại rủi ro pháp lý, việc chuyển dịch chuỗi cung ứng có thể gia tăng sang Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan, Mã Lai và một số quốc gia khác. Tuy nhiên, việc dời nhà máy không phải chuyện dễ dàng, bởi nhiều ngành kỹ nghệ vẫn lệ thuộc sâu rộng vào hệ thống nhà cung cấp và cơ sở sản xuất tại Trung Quốc.
Đối với Bắc Kinh, những quy định mới được xem là phương tiện bảo vệ chủ quyền kinh tế và ngăn chặn sức ép từ Washington. Nhưng đối với giới đầu tư quốc tế, chúng lại làm gia tăng sự bất định về luật pháp, khiến việc kinh doanh tại Trung Quốc ngày càng phức tạp.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
