Trung Quốc, một trong những quốc gia sản xuất và xuất cảng phân bón lớn nhứt thế giới, tiếp tục hạn chế xuất cảng một số mặt hàng phân bón trong năm 2026. Động thái này làm dấy lên lo ngại về giá phân bón trên thị trường quốc tế và khả năng những xáo trộn ở đầu nguồn cung ứng sau cùng sẽ dội xuống người nông dân và giới tiêu thụ Hoa Kỳ…
Ngày 19 tháng 3 năm 2026, Reuters loan tin Trung Quốc áp dụng thêm những hạn chế đối với việc xuất cảng phân bón, trong lúc thị trường thế giới đang chịu sức ép bởi những xáo trộn về thương mại và năng lượng. Theo Reuters, các biện pháp mới ảnh hưởng tới một số loại phân bón chứa đạm, kali và phosphate, có khả năng làm giảm đáng kể lượng hàng Trung Quốc đưa ra thị trường quốc tế. Trung Quốc vốn là một trong những nước xuất cảng phân bón lớn, với trị giá xuất cảng trong năm trước đó vượt mức 13 tỷ Mỹ kim.
Lý do Bắc Kinh đưa ra trước hết liên quan tới việc bảo đảm nguồn cung trong nước và giữ ổn định giá lương thực. Đây là một lập luận kinh tế không xa lạ: khi thị trường quốc tế biến động, một quốc gia sản xuất lớn có thể ưu tiên nguồn lực cho nông nghiệp trong nước thay vì tiếp tục xuất cảng với quy mô như trước.
Nhưng vấn đề nằm ở tầm vóc của Trung Quốc. Khi một trong những nhà cung cấp phân bón lớn nhất thế giới đồng thời giảm lượng hàng đưa ra thị trường quốc tế, ảnh hưởng không dừng lại tại biên giới Trung Quốc. Các quốc gia nhập cảng phải tìm nguồn thay thế, cạnh tranh với nhau để mua một lượng phân bón ít hơn, và điều này có thể đẩy giá lên cao.
Đối với nền nông nghiệp hiện đại, phân bón không phải là một món hàng phụ thuộc. Đạm, phosphate và kali là ba nhóm dưỡng chất căn bản, giữ vai trò quan trọng đối với năng suất mùa màng. Nếu giá vật tư đầu vào tăng mạnh, nhà nông đứng trước hai lựa chọn đều khó: hoặc chấp nhận phí tổn sản xuất cao hơn, hoặc giảm lượng phân bón sử dụng, từ đó có nguy cơ làm giảm năng suất. Đây chính là chỗ câu chuyện từ Trung Quốc bắt đầu liên quan tới nhà nông Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, cũng không thể hiểu quá đơn giản rằng nông nghiệp Hoa Kỳ “lệ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc”. Dữ liệu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ cho thấy quốc gia này có hệ thống sản xuất phân bón trong nước rất lớn và nhập cảng từ nhiều quốc gia khác nhau. Cơ sở dữ liệu thương mại phân bón của USDA, được cập nhựt ngày 7 tháng 7 năm 2026, theo dõi riêng nguồn nhập cảng đạm, phosphorus và potassium theo từng quốc gia, cho thấy chuỗi cung ứng của Hoa Kỳ có tính đa dạng, chớ không phải chỉ dựa vào một nguồn duy nhứt.
Vì vậy, nguy cơ thực tế không nhất thiết là Trung Quốc “khóa van” rồi nhà nông Hoa Kỳ lập tức không còn phân bón để sử dụng. Nguy cơ lớn hơn nằm ở hiệu ứng giá cả.
Nếu một nhà cung cấp lớn rút bớt hàng khỏi thị trường quốc tế, những người mua khác phải tranh nhau tìm nguồn thay thế. Giá quốc tế tăng có thể tác động tới cả những quốc gia không trực tiếp mua nhiều phân bón từ Trung Quốc. Nói cách khác, trong một thị trường toàn cầu hóa, một quốc gia không cần phải là khách hàng trực tiếp của Trung Quốc mới chịu ảnh hưởng từ một quyết định của Bắc Kinh.
Diễn biến trong năm 2026 cho thấy vấn đề còn phức tạp hơn. Ngày 29 tháng 6 năm 2026, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump tuyên bố chính phủ Hoa Kỳ đang đối diện tình trạng khẩn cấp liên quan tới khả năng cung ứng đủ phân bón cho nhu cầu nông nghiệp trong nước. Tòa Bạch Ốc khi đó cho phép tạm thời đình chỉ một số khoản thuế chống bán phá giá và thuế đối kháng đối với phân bón phosphate nhập cảng từ Morocco trong thời hạn tám tháng hoặc cho tới khi tình trạng khẩn cấp chấm dứt.
Nếu Hoa Kỳ phải tạm thời nới thuế đối với một nguồn cung phosphate quan trọng để bảo đảm phân bón cho nhà nông, điều đó cho thấy thị trường Hoa Kỳ cũng không hoàn toàn miễn nhiễm trước những xáo trộn từ bên ngoài. Nhưng đồng thời, nó cũng cho thấy Washington đang tìm cách đa dạng hóa nguồn cung, thay vì để một quốc gia duy nhứt trở thành điểm nghẽn của cả hệ thống.
Không chỉ Trung Quốc, thị trường phân bón toàn cầu còn chịu ảnh hưởng từ Nga, Trung Đông, giá khí đốt và các tuyến vận tải quốc tế.
Ngày 6 tháng 8 năm 2026, Reuters loan tin Nutrien, một trong những tập đoàn phân bón lớn nhứt thế giới, ghi nhận giá phân bón tăng, nhưng khối lượng bán phân đạm trong quý II giảm 25,3%, trong khi doanh thu phosphate tăng 18%. Công ty cho biết những lo ngại về nguồn cung trên toàn cầu, các xáo trộn thương mại và giá năng lượng cao có thể tiếp tục khiến thị trường đạm và phosphate căng thẳng.
Điều này cho thấy không thể quy toàn bộ biến động giá phân bón cho Trung Quốc. Trên thực tế, phân đạm phụ thuộc rất nhiều vào khí thiên nhiên làm nguyên liệu đầu vào. Khi giá khí tăng hoặc nguồn cung khí bị gián đoạn, phí tổn sản xuất ammonia và urea cũng tăng theo. Đối với phosphate và potash, câu chuyện lại liên quan tới nguồn khoáng sản, công suất chế biến và mạng lưới thương mại quốc tế.
Một nghiên cứu công bố hồi tháng 5 năm 2026 của Pavel Kiparisov và Christian Folberth còn cho thấy sự lệ thuộc lẫn nhau giữa khí thiên nhiên, phân bón khoáng và các loại cây lương thực tạo thành một mạng lưới liên kết chặt chẽ. Theo mô hình của các tác giả, những cú sốc từ tầng thượng nguồn có thể lan xuống sản xuất nông nghiệp và sau cùng ảnh hưởng tới lượng thực phẩm cung cấp cho người tiêu thụ.
Vậy Trung Quốc có đang “vũ khí hóa” phân bón hay không? Dữ kiện là Bắc Kinh đã hạn chế xuất cảng một số loại phân bón. Dữ kiện thứ hai là Trung Quốc giữ một vị trí quan trọng trong thị trường phân bón quốc tế. Dữ kiện thứ ba là việc một nhà cung cấp lớn hạn chế xuất cảng có thể góp phần làm thị trường toàn cầu khan hiếm hơn.
Nhưng để kết luận rằng Bắc Kinh cố tình sử dụng phân bón như một thứ vũ khí nhằm bóp nghẹt nhà nông Hoa Kỳ thì cần phải có bằng chứng trực tiếp về mục tiêu đó.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
