Câu chuyện bên lề giải túc cầu thế giới
Trong giải túc cầu thế giới năm 1988, ở trận mở màn giữa Nhật và Pháp, có rất nhiều khán giả người Nhật đến xem trận đấu để ủng hộ đội nhà của mình. Khi tiếng còi thổi bế mạc trận đấu, khán giả người Nhật đã ở lại dọn dẹp rác sạch sẽ. Họ lôi ra những bao đựng rác, lượm các ly giấy, những lá cờ bằng giấy vứt bỏ dưới đất, và bao bì, để bỏ vào bao rác. Họ xếp các bao rác thành hàng thẳng thắn giúp nhân viên làm vệ sinh dễ dàng đem đi. Họ dọn nơi họ ngồi sạch giống hệt như lúc họ vừa mới đến. Cuốn video thu lại hình ảnh sân vận động được dọn sạch sẽ loan truyền nhanh trên mạng xã hội, được hàng triệu người xem và khen ngợi, dù họ không biết tên một cầu thủ người Nhật nào.
Các cầu thủ Nhật cũng tham gia vào việc dọn sạch rác. Sau khi đội Nhật đem lại chiến thắng bất ngờ với tỷ lệ 2-1, thắng đội tuyển Đức tại sân vận động quốc tế Khalifa International Stadium năm 2022, tổ chức FIFA đưa lên mạng Tweeter hình ảnh phòng thay quần áo của các cầu thủ Nhật. Tất cả đều được xếp gọn ghẽ, chai nước không cũng được xếp thẳng hàng để chờ đem đi. Trên mặt bàn còn có 11 con chim hạc được xếp bằng giấy biểu tượng cho 11 cầu thủ Nhật, với dòng chữ “cám ơn” viết bằng tiếng Nhật và tiếng Ả Rập.
Khán giả người Nhật đã dùng câu ngạn ngữ trong dân gian của họ: “Tatsu tori ato wo nigosazu”, có nghĩa là “Con chim khi bay đi nó sẽ không để lại đống bùn dơ bẩn.”. Và người Nhật cho rằng việc dọn dẹp sạch sẽ vận động trường sau mỗi trận đấu chính là nét đặc thù trong văn minh của nước Nhật, một niềm tự hào của cả một dân tộc. Tôi không phải là một chuyên gia về văn hóa. Song tôi có thể nói với bạn rằng hành động thường xuyên dọn sạch sẽ sau mỗi trận thi đấu là một sách lược ngoại giao mềm-soft power campaign- vô cùng hữu hiệu trong thế kỷ thứ 21. Bộ Ngoại Giao Nhật, hay chính phủ Nhật không cần phải tốn một đồng Yen, hay một văn thư nào để vận động cho uy tín của nước Nhật.
Liệu một hành động trừu tượng như nét văn minh của một nước lại có thể dùng như một công cụ cho sức mạnh ngoại giao mềm của nước mình hay không? Theo giáo sư Joseph Nye, một học giả ở trường Harvard, ông đã sử dụng cụm từ “cách cư xử văn minh” một cách tinh xảo có khả năng tạo được ảnh hưởng rất lớn đối với người khác, qua sự lôi cuốn bằng chính việc làm của mình, không cần phải ép buộc, hay phải trả giá để mua được ảnh hưởng. Thói quen dọn dẹp sạch sẽ sau mỗi trận đấu của người Nhật đã tạo được ảnh hưởng đến người khác, khiến mọi người cảm thấy cần phải bắt chước để làm theo. Tại nước Nga, trong mùa thi đấu năm 2018, khán giả người Senegal ở lại vận động trường Spartak ở Mạc Tư Khoa để dọn dẹp sau khi đội bóng của nước mình thắng đội tuyển Ba Lan 2-1, và họ đã dọn dẹp giống như người Nhật từng làm. Hệ thống truyền hình thể thao TyC Sports của nước Á Căn Đình đăng tải cuốn video khán giả Nhật dọn dẹp sân vận động, và được hơn 4 triệu người xem. Bốn năm sau, ở Qatar, cá khán giả người Morocco cũng bắt chước làm việc dọn dẹp vận động trường sau khi đội tuyển nước họ thắng đội nước Bỉ với tỷ lệ 2-0. Và họ cũng làm việc dọn dẹp tương tự sau trận đấu mở màn với đội tuyển nước Croatia.
Anh Toshi Yoshizawa, một “fan” người Nhật giải thích với hãng thông tấn AP, khi anh ta và các bạn của anh, ở lứa tuổi 20, đứng ra dọn dẹp sân vận động Wembley ở nước Anh. Họ đến xem trận đấu để ủng hộ hội tuyển Anh quốc. Anh nói như sau: “Chúng tôi được dạy dỗ từ khi còn nhỏ rằng sau khi rời khỏi nơi xem thi đấu, mình phải có trách nhiệm dọn sạch sẽ, hơn cả khi vừa bước vào vận động trường.”. Trẻ em Nhật, khi đến trường học, luôn luôn quét dọn lớp học của mình, chùi bóng hành lang nhà trường, và tự đi lấy cơm trưa để ăn. Trong ngày học bao giờ cũng dành riêng một thời gian để “clean up” tiếng Nhật gọi là “O-soji” để các em từ 6 tuổi trở lên bắt đầu học tập cách tự dọn dẹp sạch sẽ lớp học, và trường học của mình.
Cho đến trước khi có điện thoại thông minh, hiện tượng dọn dẹp sạch vận động trường, chỉ diễn ra trong phạm vi địa phương, trong các bản tin đặc biệt của một tỉnh, hay trong cuốn sách hướng dẫn du lịch của địa phương. Nhưng ngày nay, những hành động có tính chất văn minh, hay thô lỗ đặc biệt được loan truyền đi rất nhanh, rất xa, ở mọi chân trời góc biển. Nếu một Tổng thống đưa ra lời hăm dọa sẽ tiêu diệt cả một nền văn minh, lời đe dọa đó sẽ được loan truyền khắp địa cầu. Tương tự như vậy, khi một người đi xem thi đấu quỳ gối xuống đất để nhặt rác, cuốn video sẽ được phát tán đi khắp thế giới.
Ông Saad Abid, một người Morocco, chủ trương bảo vệ môi sinh, và một dư luận viên trên trang mạng xã hội, không cần phải lập ra giờ “clean up time” trong trường học của thủ đô Doha, ông chỉ cần một điện thoại thông minh, và một bịch bao rác, rồi ông cho trình chiếu việc dọn dẹp của người dân nước khác để làm gương. Như thế là đủ. Cả hai nước Senegal và Morocco đều không có cơ sở hạ tầng kiến trúc như ở Nhật. Song người dân ở hai nước này thích xem cuốn video người Nhật dọn dẹp sân vận động, và họ tự động bắt chước làm theo.
Trở lại với giải túc cầu thế giới lần này, đội tuyển Nhật nằm trong nhóm F, thi đấu trận mở màn với đội tuyển Hà Lan tại vận động trường Dallas hôm 14 tháng Sáu, trước khi lên đường đi Monterey ở Mễ tây Cơ để thi đấu với đội Tunisia. Đội tuyển Senegal nằm trong nhóm I, sẽ thi đấu với đội tuyển Pháp ở sân vận động MetLife, ở New Jersey vào ngày 16 tháng Sáu. Còn đội Morocco sẽ thi đấu với đội Ba Tây, cũng ở vận động trường MetLife vào ngày 13 tháng Sáu.
Câu hỏi được đặt ra là liệu trong vòng sáu tuần lễ sắp tới không rõ tấm gương quét dọn sạch sẽ sân vận động của khán giả Nhật sẽ được loan truyền, được bắt chước rộng rãi đến mức nào. Liệu rằng các khán giả ủng hộ đội Tunisia ở Monterey có sẽ đi lượm rác cùng với khán giả người Nhật hay không? Liệu rằng khán giả người Pháp có bắt chước ủng hộ viên người Senegal hay không? Và liệu người Ba Tây có bắt chước người Morocco hay không? Liệu khán giả người Mỹ có bắt chước hành vi lượm rác ở 11 thành phố tổ chức thi đấu hay không? Tôi hết sức mong mỏi người Mỹ cũng sẽ bắt chước làm theo. Mỗi người chúng ta đều nhận thấy rằng từ nhiều năm qua, những khoảng trống công cộng bị bỏ bê, không được chăm sóc đầy đủ, và tình trạng bỏ bê đó ngày càng tệ thêm, chính những trang mạng xã hội đã góp phần gây ra tình trạng suy đồi này. Nếu chúng ta theo dõi kỹ, chúng ta sẽ thấy rằng thái độ văn minh, lịch sự ngày càng hiếm hoi. Đó là hiện tượng xảy ra ở khắp mọi nơi.
Bằng chứng những điều văn minh tốt đẹp diễn ra ở vận động trường hiện nay cho thấy điều ngược lại. Nó cho chúng ta thấy rằng nét văn minh, lịch sự, mang tính chất lây lan, truyền nhiễm, nó không đòi hỏi sự rèn luyện, dạy dỗ từ thuở còn bé, hay phải có trình độ văn hóa. Trái lại nó được bắt chước do chính những người đang có mặt ở vận động trường vào một buổi trưa, chiều thứ Bảy, bởi vì họ được xem trên trang mạng xã hội Instagram.
Tóm lại, sự việc người Nhật lượm rác ở sân vận động là một món quà hiếm qúy của năm 2026. Thậm chí chỉ cần một số nhỏ trong số 48 quốc gia tham dự giải Túc Cầu Thế Giới bắt chước người Nhật lượm rác cũng đủ để hoàn thành sứ mạng truyền bá một thứ văn phạm mới trong ngôn ngữ thể thao, đi đôi với đợt sóng văn minh của người Mễ. Và không cần biết nước nào đem về nhiều “cúp” nhất, tất cả chúng ta đều là những nước thắng giải.
Nguyễn Minh Tâm dịch theo TIME ngày 22/6/2026
