Một đề nghị nghe qua tưởng như mang hơi hướng tương lai dành cho Hà Nội, nhưng lại vô tình khơi dậy những ký ức cũ: mô hình “phường xã hội chủ nghĩa” với quy mô tới một triệu dân đang làm dư luận vừa tò mò, vừa nghi ngại…
Sáng ngày 4 tháng 5 năm 2026, tại buổi tiếp xúc cử tri của 10 phường nội thành Hà Nội sau kỳ họp thứ nhất Quốc hội Việt Nam khóa XVI, Tổng bí Thư –Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra một đề nghị gây chú ý: Hà Nội cần nghiên cứu xây dựng thí điểm một “phường xã hội chủ nghĩa”, thậm chí có thể là một khu hoàn toàn mới với dân số từ 500.000 đến 1 triệu người.
Theo lời ông, ý tưởng này không phải là chuyện chợt nghĩ ra, mà đã được ông “gợi ý nhiều lần” với giới lãnh đạo thành phố Hà Nội. Mục tiêu là tạo ra một mô hình cụ thể để đem ra thử nghiệm: một đơn vị hành chánh mà ở đó đời sống dân chúng, giáo dục, y tế, môi trường, giao thông… đều đạt tiêu chuẩn “xã hội chủ nghĩa” theo cách hiểu thời nay.
Ông Tô Lâm nêu ra hai hướng: hoặc chỉnh trang một phường đã có sẵn và tương đối phát triển, hoặc chọn hẳn một địa điểm mới để xây dựng từ đầu, với hệ thống hạ tầng đồng bộ, từ phần ngầm cho tới mô hình đô thị thông minh. Điều đáng nói là con số dân cư được nhắc tới lên đến một triệu người, ngang với một thành phố cỡ trung, chứ không còn là khái niệm “phường” theo nghĩa thông thường.
Phát biểu này gắn liền với một mục tiêu rộng hơn: đến năm 2045, Việt Nam trở thành một quốc gia phát triển với mức thu nhập cao, và theo cách diễn giải của ông, đó cũng là thời điểm kết thúc giai đoạn quá độ để tiến tới xã hội chủ nghĩa. Vì vậy, việc dựng lên một “phường xã hội chủ nghĩa” được xem như một bước thử thu nhỏ cho một mô hình xã hội trong tương lai.
Về mặt lý thuyết, ý tưởng này xuất hiện trong bối cảnh Hà Nội đang được trao thêm nhiều cơ chế đặc biệt qua Luật Thủ đô sửa đổi, cùng với yêu cầu chuyển sang một kiểu quản trị hiện đại hơn, dựa trên dữ liệu và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Hà Nội được kỳ vọng không chỉ là trung tâm chính trị mà còn là đầu tàu cải cách, có khả năng tạo ra những mô hình để các nơi khác noi theo.
Nhưng cũng từ đây, nhiều tầng nghĩa bắt đầu lộ ra khiến người dân Việt Nam không khỏi liên tưởng. Một “phường xã hội chủ nghĩa” gần một triệu dân, được ví là một “khu kiểu mẫu lý tưởng” thiết kế từ trên xuống. Điều này khiến không ít người nhớ lại những thập niên 1970 đến 1990, khi các mô hình tập thể, hợp tác xã hay vùng kinh tế mới cũng từng được triển khai với rất nhiều kỳ vọng, nhưng kết quả thì lại là chuyện khác.
Lịch sử đã chứng kiến nhiều mô hình thí điểm mang danh lý tưởng, nhưng khi đưa vào thực tế, chính người dân lại phải uốn mình theo mô hình, thay vì mô hình phục vụ con người. Lần này, cụm từ “ưu tiên những gì tốt nhất cho nơi đó” được nhấn mạnh, vô tình làm bật lên một câu hỏi khó trả lời: vậy những nơi khác sẽ ra sao?
Một phường được dồn hết nguồn lực, từ hạ tầng, dịch vụ cho tới cách điều hành, dĩ nhiên sẽ trở thành một khu kiểu mẫu. Nhưng nếu nó chỉ là một ốc đảo phát triển giữa một hệ thống còn nhiều trục trặc, thì nó giống một nơi trưng bày hơn là một mô hình có thể nhân rộng ra toàn xã hội.
Xét về mặt quản trị, đề nghị này cũng đặt ra không ít bài toán. Một đơn vị hành chánh với dân số tới một triệu người đòi hỏi một cơ chế quản lý hoàn toàn khác, từ quy hoạch đô thị, phân phối ngân sách cho đến cách vận hành bộ máy. Nếu không thay đổi tận gốc cách quản trị, thì việc đổi tên hay dựng mô hình mới khó lòng tạo ra thay đổi thực chất.
Điều đáng chú ý là chính ông Tô Lâm cũng có lời cảnh báo: đừng để hy vọng của người dân biến thành thất vọng. Có lẽ đây là câu nói thực tế nhất trong toàn bộ đề nghị. Bởi trong hoàn cảnh hiện nay, người dân không thiếu niềm tin vào những khẩu hiệu lớn, nhưng lại rất nhạy cảm với khoảng cách giữa lời nói và kết quả.
Mô hình “phường xã hội chủ nghĩa” nếu được thực hiện, sẽ là một phép thử không chỉ cho khả năng quy hoạch của Hà Nội, mà còn cho cách hệ thống chính trị định nghĩa lại khái niệm xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ XXI.
NGƯỜI QUAN SÁT
