Cuộc chiến tại Iran đang siết chặt một tuyến vận tải chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu, có nguy cơ gây ra những chậm trễ nghiêm trọng đối với dòng hàng hóa đến tay người tiêu dùng Mỹ.
Eo biển Hormuz – tuyến đường biển hẹp nằm dọc bờ nam Iran – là nơi trung chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ toàn cầu, đồng thời giữ vai trò quan trọng đối với nhiều mặt hàng khác như nhôm, đường và phân bón.
Theo truyền thông nhà nước Iran, một chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng tuyên bố eo biển đã bị đóng cửa và bất kỳ tàu thuyền nào tìm cách đi qua sẽ bị tấn công. Về mặt pháp lý, Iran không thể đơn phương phong tỏa Eo biển Hormuz, nhưng chỉ riêng lời đe dọa trả đũa cũng đủ khiến các tàu hàng tránh xa khu vực này.
Hàng loạt tập đoàn vận tải và logistics lớn đã hạn chế hoặc tạm ngừng nhận đơn vận chuyển qua khu vực kể từ khi các cuộc không kích nhằm vào Iran bắt đầu, bao gồm Maersk, MSC Group, CMA CGM, Hapag-Lloyd, COSCO và Emirates SkyCargo.
Các tàu buộc phải đổi hướng nhiều khả năng sẽ đi vòng qua Mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi. Theo giới chuyên gia, điều này có thể kéo dài thời gian vận chuyển thêm nhiều tuần, gây ùn tắc nghiêm trọng tại các cảng và làm tê liệt mô hình tồn kho “just-in-time” – chiến lược tinh gọn mà doanh nghiệp chỉ nhận nguyên vật liệu đúng số lượng, đúng thời điểm cần thiết.
Ông Mahmoud Abuwasel, đối tác điều hành của hãng luật Wasel & Wasel, nhận định rằng nếu các hãng tàu lớn tiếp tục hạn chế đặt chỗ và chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng, lịch trình vận tải toàn cầu sẽ bị kéo dài thêm nhiều tuần, đồng nghĩa với việc năng lực vận chuyển thực tế của hệ thống bị thu hẹp.
Hiện nay, chuỗi cung ứng toàn cầu phụ thuộc nặng nề vào vận tải biển – phương thức đảm nhận hơn 80% lượng hàng hóa toàn cầu, theo Ngân hàng Thế giới. Tàu chở hàng vận chuyển từ dầu mỏ, nguyên liệu thô cho đến đồ chơi và thiết bị điện tử.
Khi thời gian vận chuyển kéo dài hàng tuần, mô hình “just-in-time” bắt đầu sụp đổ. Nguyên liệu đến trễ, linh kiện không đúng hạn. Các nhà sản xuất sẽ chịu tác động đầu tiên, và người tiêu dùng sẽ sớm cảm nhận qua tình trạng giao hàng chậm, tồn kho khan hiếm và giá cả leo thang.
Những ngành như sản xuất ô tô và điện tử tiêu dùng có thể phải cắt giảm hoặc tạm dừng sản xuất. Dược phẩm, vật tư y tế và hàng hóa cần kiểm soát nhiệt độ cũng có nguy cơ bị gián đoạn nếu xung đột kéo dài.
Trong quá khứ, các cú sốc địa chính trị thường chỉ tạo ra tác động kinh tế ngắn hạn. Mùa hè năm ngoái, căng thẳng Mỹ–Iran từng đẩy giá dầu thô lên khoảng 80 USD/thùng trước khi nhanh chóng ổn định, và Eo biển Hormuz khi đó không bị gián đoạn lớn như lo ngại ban đầu.
Tuy nhiên, lần này giới phân tích cho rằng tình hình khác biệt rõ rệt. Ông Jorge León, phụ trách phân tích địa chính trị của công ty nghiên cứu Rystad Energy, nhận định quy mô trả đũa của Iran là một bất ngờ lớn. Nếu như năm ngoái các đòn đáp trả còn hạn chế và được “báo trước”, thì hiện nay phạm vi và cường độ đã mở rộng đáng kể – vượt xa dự báo của thị trường.
Không chỉ làm gián đoạn thương mại, xung đột còn khiến chi phí vận tải tăng vọt khi các công ty bảo hiểm hủy hợp đồng cũ và tái định giá phí bảo hiểm ở mức cao hơn. Cuối tuần qua, hãng môi giới bảo hiểm Marsh dự báo phí bảo hiểm có thể tăng tới 50% trong những ngày tới. Ông Marcus Baker, phụ trách bảo hiểm hàng hải toàn cầu của Marsh, cho rằng mức tăng có thể lên tới 100% nếu rủi ro tiếp tục leo thang.
Thực tế, một thành viên thủy thủ đoàn đã thiệt mạng sau khi một tàu chở dầu bị tấn công bằng phương tiện không người lái tại Vịnh Oman. Tàu bốc cháy buộc 21 thủy thủ phải sơ tán, và một người tử vong do vụ nổ trong phòng máy. Reuters cũng đưa tin một số tàu chở dầu đang bị mắc kẹt hoặc hư hại.
Các chuyên gia cảnh báo không chỉ Vịnh Ba Tư mà cả Biển Đỏ và những khu vực “điểm nóng” khác cũng có thể chứng kiến phí bảo hiểm chiến tranh tăng mạnh. Khi các công ty bảo hiểm bắt đầu phải chi trả bồi thường, mức phí trên toàn cầu thường đồng loạt tăng theo.
Dù vậy, hiện còn quá sớm để định lượng chính xác mức độ tác động lên người tiêu dùng. Nhiều doanh nghiệp và thị trường đang trong trạng thái “chờ xem”, ít nhất là trong vài ngày tới.
Giá dầu thô tăng thường kéo theo giá xăng và diesel leo thang, từ đó gây áp lực lạm phát. Đồng thời, gián đoạn vận tải làm tăng chi phí sản xuất và vận chuyển, tạo ra cú sốc cung ứng diện rộng.
Nếu giá cả duy trì ở mức cao đủ lâu, người tiêu dùng có thể thắt chặt chi tiêu, làm suy giảm tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Sự kết hợp giữa tăng trưởng chậm lại và lạm phát cao – tức tình trạng “đình lạm” – sẽ đặt Cục Dự trữ Liên bang Mỹ vào thế khó, trong bối cảnh cơ quan này đang nỗ lực đưa lạm phát về mục tiêu 2%.
Dù chỉ số giá tiêu dùng toàn phần đã hạ xuống 2,4% tính đến tháng 1, vẫn cao hơn mục tiêu của Fed. Nếu xung đột này châm ngòi cho một đợt tăng lạm phát mới, lãi suất có thể phải duy trì ở mức cao lâu hơn dự kiến.
Nguồn NBC news
