(AP) — Vụ một phụ nữ bị bắn chết bởi một đặc vụ di trú liên bang tại Minneapolis hôm thứ Tư đã đưa trở lại tâm điểm một câu hỏi gây tranh cãi suốt nhiều thập niên ở Mỹ: khi nào lực lượng thực thi pháp luật được phép sử dụng vũ lực gây chết người đối với người đang ở trong một phương tiện đang di chuyển?
Vụ nổ súng — được ghi lại bằng video điện thoại — phơi bày sự chia rẽ gay gắt giữa các cơ quan liên bang, vốn nhanh chóng bảo vệ hành động của đặc vụ, và giới lãnh đạo địa phương, những người cho rằng vụ bắn là không chính đáng. Sự việc cũng làm dấy lên làn sóng xem xét lại các quy định sử dụng vũ lực mà nhiều sở cảnh sát áp dụng từ hàng chục năm trước nhằm giảm rủi ro cho người đi đường hoặc nguy cơ người lái xe mất kiểm soát khi bị bắn.
Trọng tâm tranh luận là các chính sách lâu nay hạn chế việc nổ súng vào xe đang di chuyển, nhìn chung cấm bắn vào xe bỏ chạy trừ khi người lái gây ra mối đe dọa chết người tức thời vượt ra ngoài bản thân chiếc xe. Những hạn chế này — được nhiều sở cảnh sát áp dụng và phản ánh trong hướng dẫn liên bang — nhằm kiềm chế một trong những hình thức sử dụng vũ lực nguy hiểm và khó lường nhất.
Bộ trưởng An ninh Nội địa Kristi Noem gọi vụ việc là “một hành động khủng bố trong nước”, đồng thời khẳng định đặc vụ đã hành động để tự vệ và bảo vệ đồng đội.
Dưới đây là những điểm chính lý giải vì sao nhiều cơ quan cảnh sát hạn chế bắn vào xe đang chạy, các quy định thường yêu cầu điều gì, cách thực thi ra sao, và vì sao những vụ việc gần đây — trong đó có Minneapolis — đang thử thách các quy tắc cân bằng giữa an toàn của sĩ quan và rủi ro đối với công chúng.
Vì sao nhiều sở cảnh sát hạn chế bắn vào xe đang chạy
Trong nhiều thập niên, các sở cảnh sát khắp nước Mỹ đã hạn chế việc nổ súng vào xe đang di chuyển do nguy cơ cho người ngoài cuộc và rủi ro người lái bị bắn sẽ mất kiểm soát phương tiện. Sở Cảnh sát New York là một trong những đơn vị đầu tiên áp dụng giới hạn này sau vụ bắn năm 1972 khiến một hành khách 10 tuổi thiệt mạng và châm ngòi biểu tình. Các nghiên cứu cuối thập niên 1970–đầu 1980 cho thấy chính sách này, cùng các hạn chế sử dụng vũ lực khác, giúp giảm số người ngoài cuộc trúng đạn và giảm tử vong trong các vụ cảnh sát nổ súng.
Theo thời gian, nhiều cơ quan thực thi pháp luật đã làm theo. Các tổ chức nghề nghiệp như Diễn đàn Nghiên cứu Điều hành Cảnh sát và Hiệp hội Quốc tế các Cảnh sát trưởng khuyến nghị những giới hạn tương tự, cảnh báo rủi ro lớn từ đạn lạc hoặc tai nạn nếu người lái bị bắn.
Trong vụ Minneapolis, video cho thấy chiếc xe va vào hai xe đang đậu trước khi dừng lại; từ hình ảnh hiện có chưa rõ liệu xe có va chạm với đặc vụ trước khi ông bước sang bên hay không.
Chính sách liên bang nói gì
Các đặc vụ liên bang hoạt động theo hướng dẫn tương tự. Bộ Tư pháp nêu trong Justice Manual rằng không được dùng súng chỉ để vô hiệu hóa một phương tiện đang chạy. Vũ lực gây chết người chỉ được phép trong những tình huống hạn hẹp — chẳng hạn khi người trong xe đe dọa người khác bằng vũ lực chết người, hoặc khi chính chiếc xe được sử dụng theo cách tạo ra nguy cơ tức thời, và không còn lựa chọn hợp lý nào khác, kể cả tránh khỏi đường xe.
Phát biểu tại họp báo, bà Noem thừa nhận mọi cái chết đều là bi kịch nhưng cho rằng vụ bắn là có cơ sở. Bà cáo buộc người phụ nữ đã dùng xe cản trở lực lượng, quấy rối suốt ngày và cố tình lao xe về phía một sĩ quan trước khi bị bắn. Theo bà, Federal Bureau of Investigation (FBI) đang chủ trì điều tra.
Giáo sư tội phạm học University of South Carolina Geoffrey Alpert kêu gọi thận trọng: cần hai cuộc điều tra song song và độc lập — một cuộc điều tra hành chính của ICE về việc có vi phạm chính sách/huấn luyện hay không, và một cuộc điều tra hình sự cấp bang. Việc kết luận hợp pháp hay phạm tội phụ thuộc vào nhiều chi tiết chưa được công bố.
Gia tăng các cuộc đối đầu chết người với đặc vụ liên bang
Gia đình xác nhận nạn nhân là Renee Nicole Good, 37 tuổi. Vụ việc xảy ra khi Bộ An ninh Nội địa leo thang chiến dịch thực thi di trú tại Minnesota, triển khai khoảng 2.000 đặc vụ và sĩ quan. Đây là ít nhất ca tử vong thứ năm trong chuỗi các vụ đối đầu bạo lực gần đây giữa đặc vụ ICE và người dân.
Tháng 10, tại Chicago, một phụ nữ bị đặc vụ Tuần tra Biên giới bắn năm phát trong một vụ việc tương tự liên quan đến phương tiện. Người này sống sót nhưng ban đầu bị dán nhãn “khủng bố trong nước”; cáo buộc sau đó bị bác bỏ khi video an ninh và camera gắn người cho thấy đặc vụ đã lái xe của mình đâm vào xe của cô.
Góc nhìn của chuyên gia huấn luyện
Những vụ việc gây chú ý cao độ — như vụ năm 2023 ở Ohio, nơi một sĩ quan bắn xuyên kính chắn gió trong bãi đậu xe siêu thị khiến người lái đang mang thai thiệt mạng (sĩ quan bị truy tố rồi được tuyên trắng án) — càng làm tranh luận gay gắt.
Giáo sư luật John P. Gross (ĐH Wisconsin) cho rằng dù nhiều sở đã bổ sung quy định rõ ràng hơn, đào tạo vẫn cần cải thiện. “Nếu người phụ nữ chặn đường và cản trở một chiến dịch, lực lượng có quyền bắt giữ; nhưng không có quyền dùng vũ lực chết người chỉ để bắt,” ông nói, nhận định từ video, đây “có vẻ là một ví dụ nghiêm trọng”.
Đặc vụ ICE có thể bị truy tố không?
Hiện quá sớm để biết liệu đặc vụ ICE nổ súng có đối mặt cáo buộc hình sự hay không. Nhiều cuộc điều tra đang diễn ra, và các công tố viên cho biết chưa có quyết định cho đến khi hoàn tất. Dù đặc vụ liên bang có bảo vệ pháp lý rộng khi thi hành nhiệm vụ, các chuyên gia nhấn mạnh những bảo vệ này không tuyệt đối: nếu bị xác định hành động trái luật hoặc vượt thẩm quyền, họ vẫn có thể chịu trách nhiệm hình sự.
Văn phòng Công tố Quận Hennepin cho biết có thẩm quyền nhưng nhấn mạnh quá trình đang tiếp diễn; mọi quyết định truy tố, nếu có, sẽ được đưa ra sau.
