Bắc Kinh luôn khẳng định rằng những biện pháp an ninh cứng rắn tại Tân Cương chỉ nhằm đối phó với khủng bố và chủ nghĩa cực đoan. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều chuyên gia quốc tế cho rằng phía sau cuộc đối đầu với người Duy Ngô Nhĩ còn ẩn chứa những toan tính chiến lược lớn lao hơn nhiều, bao gồm ván cờ Đài Loan …
Trong nhiều năm qua, giới lãnh đạo Trung Quốc luôn nhấn mạnh rằng các biện pháp an ninh nghiêm ngặt tại Tân Cương chỉ nhằm chống lại chủ nghĩa cực đoan và khủng bố. Tuy nhiên, ngày càng nhiều học giả và chuyên gia chiến lược phương Tây nhận định rằng đằng sau chiến dịch kiểm soát quy mô lớn đối với người Duy Ngô Nhĩ còn tồn tại một mối lo ngại lớn hơn nhiều: cuộc cạnh tranh chiến lược với Hoa Kỳ và viễn cảnh xảy ra một cuộc xung đột trong tương lai liên quan đến Đài Loan.
Theo nhiều phúc trình của Liên Hiệp Quốc, Human Rights Watch, BBC, Reuters cùng các viện nghiên cứu phương Tây, Tân Cương không chỉ là một vùng lãnh thổ rộng lớn, chiếm khoảng một phần sáu diện tích Trung Quốc, mà còn giữ vai trò sống còn đối với an ninh năng lượng, chương trình nguyên tử, nguồn tài nguyên chiến lược và mạng lưới giao thương xuyên Á của Bắc Kinh.
Kể từ khi lên nắm quyền vào cuối năm 2012, Chủ tịch Tập Cận Bình đã xem việc duy trì ổn định tại Tân Cương là một trong những ưu tiên hàng đầu. Sau vụ bạo lực tại Côn Minh năm 2014 cùng hàng loạt vụ tấn công khác mà Bắc Kinh quy trách nhiệm cho các phần tử cực đoan, nhà cầm quyền Trung Quốc đã phát động một chiến dịch an ninh chưa từng có tại khu vực này.
Theo Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc cùng nhiều tổ chức nhân quyền, kể từ năm 2017, từ hàng trăm ngàn cho đến hơn một triệu người Duy Ngô Nhĩ và các cộng đồng Hồi giáo khác đã từng bị đưa vào những trung tâm mà Bắc Kinh gọi là “cơ sở đào tạo nghề”. Hoa Kỳ cùng một số quốc gia phương Tây cáo buộc Trung Quốc có những vi phạm nhân quyền nghiêm trọng, trong khi Bắc Kinh bác bỏ toàn bộ các cáo buộc và khẳng định rằng những biện pháp này đã giúp ngăn chặn khủng bố cũng như đem lại ổn định cho khu vực.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng câu chuyện không đơn thuần chỉ là vấn đề chống khủng bố.
Sean Roberts, giáo sư tại Đại học George Washington, cùng Adrian Zenz, một trong những nhà nghiên cứu nổi bật về Tân Cương, cho rằng Bắc Kinh xem khu vực này là mắt xích trung tâm của Sáng kiến Vành đai và Con đường. Phần lớn những tuyến giao thông đường bộ nối Trung Quốc với Trung Á, Trung Đông và châu Âu đều đi ngang qua Tân Cương. Nếu khu vực này rơi vào tình trạng bất ổn, toàn bộ tham vọng địa kinh tế trị giá hàng ngàn tỷ Mỹ kim của Trung Quốc có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Không những vậy, Tân Cương còn nắm giữ khoảng 20% trữ lượng dầu mỏ và khí đốt đã được xác định của Trung Quốc. Đây cũng là nơi tập trung nhiều mỏ đất hiếm, than đá cùng các loại nguyên liệu quan trọng phục vụ cho kỹ nghệ quốc phòng.
Đáng chú ý hơn, khu vực Lop Nur tại Tân Cương từng là địa điểm thử nghiệm nguyên tử chính của Trung Quốc từ năm 1964 đến năm 1996. Giới phân tích quân sự nhận định rằng việc duy trì sự kiểm soát tuyệt đối đối với Tân Cương mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chiến lược răn đe nguyên tử của Bắc Kinh.
Trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng gay gắt, vấn đề Đài Loan tiếp tục trở thành điểm nóng nguy hiểm nhất. Reuters dẫn lời giới chức Hoa Kỳ cho biết quân đội Trung Quốc đã đẩy mạnh tiến trình hiện đại hóa với mục tiêu có khả năng tiến hành những chiến dịch quân sự quy mô lớn vào khoảng năm 2027, mặc dù thời điểm thực sự của bất cứ hành động nào vẫn chưa thể xác định.
Vào tháng 5 năm 2026, trong cuộc gặp với Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump tại Bắc Kinh, Chủ tịch Tập Cận Bình đã cảnh báo rằng việc xử lý sai lầm vấn đề Đài Loan có thể đẩy quan hệ giữa hai nước vào “một nơi cực kỳ nguy hiểm”.
Một bản phúc trình của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), được công bố trước Đối thoại Shangri-La năm 2026, cũng cảnh báo rằng bất kỳ cuộc xung đột nào giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc liên quan đến Đài Loan đều tiềm ẩn nguy cơ leo thang nguyên tử.
Chính trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia an ninh cho rằng Bắc Kinh đặc biệt nhạy cảm trước mọi nguy cơ bất ổn trong nội bộ. Nếu xảy ra một cuộc khủng hoảng lớn tại eo biển Đài Loan, Trung Quốc sẽ phải bảo vệ các tuyến hậu cần, năng lượng và thương mại nối liền với Trung Á và châu Âu. Và Tân Cương chính là một trong những điểm tựa chiến lược quan trọng bậc nhất.
Từ góc nhìn này, một số nhà phân tích cho rằng mối lo của Bắc Kinh không chỉ nằm ở các hành động bạo lực hay xu hướng ly khai, mà còn ở khả năng bất ổn xã hội có thể trở thành điểm yếu trong một cuộc cạnh tranh địa chính trị quy mô lớn.
Tuy nhiên, phía Trung Quốc luôn bác bỏ cách giải thích này. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cùng các cơ quan truyền thông nhà nước nhiều lần khẳng định rằng các chính sách tại Tân Cương hoàn toàn nhằm chống khủng bố, chống ly khai và thúc đẩy phát triển kinh tế. Bắc Kinh cho rằng phương Tây đang sử dụng vấn đề người Duy Ngô Nhĩ như một công cụ chính trị nhằm kềm hãm sự trỗi dậy của Trung Quốc.
Trên thực tế, cuộc tranh cãi chung quanh Tân Cương đã trở thành một trong những mặt trận căng thẳng nhất giữa Trung Quốc và phương Tây. Đối với Washington cùng nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế, đây là một vấn đề nhân quyền. Đối với Bắc Kinh, đây là vấn đề chủ quyền và an ninh quốc gia.
Nhưng đối với nhiều nhà nghiên cứu địa chính trị, đằng sau những tranh cãi ấy còn là một cuộc chơi lớn hơn rất nhiều, nơi Tân Cương không chỉ là quê hương của hơn 12 triệu người Duy Ngô Nhĩ, mà còn là một mắt xích then chốt trong chiến lược toàn cầu của Trung Quốc. Và cũng chính vì vậy, cuộc đấu tranh chung quanh vùng đất rộng lớn này có lẽ chưa dừng lại ở vấn đề sắc tộc hay tôn giáo.
Nó phản chiếu một cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới, trong đó Đài Loan, Tân Cương, công nghệ, thương mại và sức mạnh quân sự đều gắn chặt với nhau trong một ván cờ địa chính trị có khả năng định hình trật tự thế giới trong nhiều thập niên sắp tới.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp: Reuters, BBC, OHCHR,…
