Nhật Bản đang tìm cách đối thoại với Bắc Kinh giữa lúc căng thẳng vì vấn đề Đài Loan, trong khi tại Hong Kong, các nhà sách độc lập liên tiếp gặp áp lực. Hai diễn biến nhưng đặt ra những câu hỏi lớn về quyền tự do và ảnh hưởng của Trung Quốc…
Ngày 24 tháng 8 năm 2026, một phái đoàn nghị sĩ Nhật Bản gồm các chính trị gia thuộc nhiều đảng đã lên đường tới Bắc Kinh- Trung Quốc trong một chuyến đi được xem là nỗ lực trực tiếp nhằm hạ nhiệt cuộc khủng hoảng ngoại giao nghiêm trọng giữa hai quốc gia. Phái đoàn do nghị sĩ Gaku Hashimoto thuộc đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền dẫn đầu, trong bối cảnh bang giao hai nước xuống tới mức căng thẳng đáng kể sau những phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi liên quan tới khả năng Nhật Bản can thiệp quân sự nếu Trung Quốc tấn công Đài Loan.
Theo các nguồn tin quốc tế, trong chuyến viếng thăm, phía Nhật Bản muốn khôi phục những đường dây đối thoại đã bị gián đoạn và tìm cách đưa bang giao song phương trở lại trạng thái ổn định hơn. Nghị sĩ Shinichi Isa, thuộc Centrist Reform Alliance, cảnh báo rằng việc liên lạc chánh thức giữa hai nước gần như đã bị tê liệt, một tình trạng được xem là chưa từng có kể từ khi Tokyo và Bắc Kinh bình thường hóa bang giao năm 1972.
Nguyên nhân trực tiếp của cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ những phát biểu của bà Sanae Takaichi. Sau khi nhậm chức, nữ Thủ tướng Nhật Bản nói rằng một cuộc tấn công của Trung Quốc vào Đài Loan có thể tạo thành “tình huống đe dọa sự tồn vong” của Nhật Bản, qua đó có thể mở đường cho Tokyo sử dụng quyền tự vệ tập thể. Bắc Kinh xem phát biểu này là đã vượt qua một “lằn ranh đỏ” liên quan tới vấn đề Đài Loan, vốn được Trung Quốc coi là một phần lãnh thổ không thể tách rời.
Điều đáng chú ý là bà Takaichi chưa rút lại phát biểu của mình. Chánh phủ Nhật Bản vẫn bảo vệ lập trường rằng tuyên bố của Thủ tướng phù hợp với chánh sách an ninh hiện hành của Tokyo. Tuy nhiên, trong một động thái được xem là nhằm giảm bớt căng thẳng, bà Takaichi đã không tới đền Yasukuni trong dịp kỷ niệm Nhật Bản đầu hàng năm 1945 mà chỉ thực hiện nghi lễ cầu nguyện từ xa. Đối với Bắc Kinh, đây có thể là một tín hiệu ngoại giao; nhưng rõ ràng vẫn chưa đủ để giải quyết căn nguyên bất đồng về Đài Loan.
Phản ứng của Trung Quốc cho thấy Bắc Kinh muốn Tokyo không chỉ nói về thiện chí mà phải có những bước đi cụ thể. Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã hoan nghênh sáng kiến của các nghị sĩ Nhật Bản, nhưng đồng thời yêu cầu phía Nhật có “hành động thực tế” nhằm sửa chữa những tác động tiêu cực do các phát biểu về Đài Loan gây ra và tạo điều kiện để bang giao song phương trở lại bình thường.
Đàng sau cuộc khẩu chiến ngoại giao là những quyền lợi kinh tế rất lớn. Căng thẳng Trung – Nhật đã bắt đầu tác động tới thương mại, du lịch và đặc biệt là nguồn cung đất hiếm cùng những vật liệu quan trọng đối với nền kỹ nghệ Nhật Bản. Theo các báo cáo gần đây, Bắc Kinh đã sử dụng những hạn chế thương mại như một công cụ gây áp lực, khiến Tokyo phải cân nhắc nghiêm túc nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng.
Nhưng trong lúc Tokyo cố gắng mở lại cánh cửa đối thoại với Bắc Kinh, một câu chuyện khác đang diễn ra tại Hong Kong, nơi không gian dành cho những tiếng nói độc lập tiếp tục bị thu hẹp.
Sau những cuộc biểu tình ủng hộ dân chủ quy mô lớn năm 2019, Bắc Kinh áp dụng Luật An ninh Quốc gia tại Hong Kong vào năm 2020. Chánh quyền Trung Quốc lập luận rằng đạo luật này cần thiết để bảo đảm ổn định và an ninh. Ngược lại, các tổ chức nhân quyền và nhiều người dân Hong Kong cho rằng luật này đã làm suy giảm mạnh quyền tự do phát biểu, hội họp và hoạt động chánh trị.
Trong nhiều năm, các nhà sách độc lập tại Hong Kong không chỉ là nơi mua bán sách. Đó từng là những không gian hiếm hoi để người dân tìm đọc những tác phẩm chánh trị, lịch sử và những cuốn sách có quan điểm khác với dòng chính thống. Sau những cuộc biểu tình năm 2019, một số nhà sách còn trở thành nơi gặp gỡ của những người quan tâm tới dân chủ, lịch sử và các vấn đề xã hội.
Nhưng từ khi Luật An ninh Quốc gia được áp dụng, hoạt động của những nhà sách này ngày càng khó khăn. Human Rights Watch cho biết tình trạng kiểm duyệt gia tăng mạnh kể từ năm 2020; một số nhà sách bị loại khỏi Hội chợ Sách Hong Kong, trong khi các thư viện công cộng và trường học đã loại bỏ hàng trăm đầu sách bị coi là “nhạy cảm”, trong đó có cả tác phẩm “1984” của George Orwell.
Đáng chú ý hơn, năm 2026 chứng kiến những vụ khám xét trực tiếp vào các nhà sách.
Theo Amnesty International, ngày 15 tháng 7 năm 2026, cảnh sát Hong Kong tiếp tục đột kích hai nhà sách độc lập. Tổ chức này cho biết trước đó trong tháng 3, nhà sách Book Punch từng bị khám xét và bốn người bị bắt, trong khi Hunter Bookstore bị đột kích vào tháng 6 và hai người bị bắt. Các vụ việc được cho là liên quan tới chuyện những cửa hàng này bán các tác phẩm về những nhân vật hoặc phong trào dân chủ Hong Kong.
Trường hợp mới nhất gây chú ý là Greenfield Bookstore. Theo các nguồn tin, một trong những nhà sách độc lập hoạt động lâu năm tại Hong Kong đã quyết định đóng cửa sau khi cơ sở này bị cảnh sát an ninh quốc gia khám xét.
Đây chính là điểm đáng suy ngẫm. Một nhà sách không phải là một căn cứ quân sự. Một cuốn sách cũng không phải là một thứ võ khí. Nhưng trong một môi trường chánh trị mà ranh giới giữa “nội dung hợp pháp” và “nội dung bị coi là đe dọa an ninh quốc gia” ngày càng mở rộng, những nơi từng được xem là bình thường như nhà sách, thư viện hay diễn đàn thảo luận có thể trở thành những địa điểm đầy rủi ro.
Amnesty International cho rằng những vụ đột kích nhà sách trong năm 2026 là một đòn giáng mới vào quyền tự do phát biểu tại Hong Kong. Human Rights Watch cũng cảnh báo rằng việc nhắm vào những người bán sách cho thấy sự kiểm soát đối với nội dung văn hóa và lịch sử đang trở nên sâu rộng hơn.
Đáng chú ý, ngày 21 tháng 8 năm 2026, một tòa án Hong Kong còn tuyên có tội đối với hai nhà hoạt động Lee Cheuk-yan và Chow Hang-tung trong vụ liên quan tới việc tổ chức những cuộc tưởng niệm vụ đàn áp Thiên An Môn năm 1989. Cả hai bị kết tội “kích động lật đổ” theo Luật An ninh Quốc gia; người thứ ba, Albert Ho, trước đó đã nhận tội. Họ có thể phải đối mặt với mức án lên tới 10 năm tù.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
