Dalai Lama 14
Trước khi tôi nói bất cứ điều gì sáng nay, tôi muốn hỏi các vị một câu rất đơn giản. Đêm qua các vị ngủ, trong lúc ngủ say, có lúc nào các vị biết mình đang ngủ không?
Các vị cứ nghĩ cho kỹ, không phải lúc nằm mơ, lúc nằm mơ thì vẫn còn một cái gì đó đang xem, đang sợ, đang vui. Tôi hỏi về lúc ngủ sâu, không mộng, không hình ảnh. không âm thanh. Lúc đó các vị có biết mình đang ở đâu không? Có biết mình là ai không? Có biết mình đang ngủ không? Tôi hỏi câu này vì chiều nay sau buổi giảng, các vị tu sĩ ở đây sẽ tranh biện ngay trong sân này. Tôi đã được nghe trước một trong những đề tài. Đề tài là người đang ngủ sâu có tâm hay không? Một bên nói, “Không có tâm. Ngủ sâu là lúc mọi thức đều dừng. Bên kia nói có tâm.
Vì chính giác ngủ cũng là một trạng thái của tâm. Nếu không có tâm thì cái gì đang ngủ? Và rồi họ sẽ kéo nhau đi rất xa đến chỗ hỏi rằng khi một người ngất, khi một người nhập định sâu và khi một người chết tâm có còn đó không? Tôi nghe đề tài ấy và tôi mỉm cười bởi vì câu hỏi mà cả thế giới muốn hỏi tôi. Mỗi khi có người thân vừa mất chính là câu hỏi ấy. Chỉ đổi lời một chút, người ta hỏi tôi, “Thưa ngài, người chết có biết mình đã chết không? Mẹ tôi vừa đi hôm qua. Bà có biết không? Bà có nghe tôi khóc không? Bà đang ở đâu?
Hôm nay tôi sẽ nói về điều đó.
Tôi sẽ nói về cái mà truyền thống của chúng tôi gọi là thân trung ấm, trạng thái ở giữa cái chết và lần sinh kế tiếp. Nhưng tôi muốn các vị giữ câu hỏi về giấc ngủ trong đầu suốt buổi. Vì nếu các vị chưa trả lời được mình có biết mình đang ngủ hay không thì các vị sẽ hiểu tại sao người chết. Trong những ngày đầu lớn cũng không biết mình đã chết.
Trước hết cho tôi nói lý do vì sao tôi đứng đây. Mấy ngày qua chúng ta đã đi qua bộ văn bản về các giai đoạn của con đường. Sáng nay chúng ta đọc đến phần cuối của bản tinh túy cam lộ, phần cúng dường tắm gội cho chư Phật, phần bảy chi. Rồi đến đoạn quán về cái chết, về các cõi thấp, về quy y, về nghiệp. Tôi đã đọc rất nhanh. Vì những đoạn ấy các vị có thể tự đọc ở nhà. Tôi muốn dành thời gian còn lại cho một việc khác là lấy chính những dòng ấy đặt vào một câu hỏi mà ai cũng sẽ phải đối mặt. Không ai hỏi hộ được, không ai trả lời hộ được.
Khi tôi còn trẻ, tôi nhận bộ giáo huấn này từ vị thầy giáo đạo của tôi. Tôi còn nhớ rất rõ một buổi thầy đang giảng đến đoạn nói về lòng tốt của người thầy, về việc chính người thầy là người chỉ cho ta thấy con đường trước khi ta phải đi con đường ấy trong bóng tối. Thầy đọc đến đó rồi thầy khóc. Thầy không khóc như người lớn khóc. Thầy khóc như một đứa trẻ. nước mắt chảy xuống cầm và thầy không giảng được nữa. Chúng tôi ngồi yên. Khoảng nửa giờ không ai nói gì. Thầy ngồi đó. Tôi ngồi đây và giữa thầy trò chỉ có nước mắt của thầy. Lúc ấy tôi chưa hiểu hết. Bây giờ tôi hiểu. Thầy khóc vì thầy nhớ đến thầy của thầy. Thầy khóc vì thầy biết rằng tất cả những gì thầy có thể làm cho tôi là chỉ cho tôi con đường. Rồi thầy phải đi trước và tôi phải đi sau. Mỗi người đi một mình. Hôm nay thầy không còn. Tôi ngồi ở chỗ thầy ngồi và tôi hiểu tại sao văn bản nói rằng ơn của người thầy lớn hơn ơn của tất cả chư Phật. Chư Phật ở xa, người thầy ở ngay đây. Ho mệt khóc và chỉ đường. Nên những gì tôi nói sáng nay không phải là của tôi. Đó là những gì thầy đã trao và thầy nhận từ thầy của thầy. Và cứ thế về đến tận ngài Tông Khách Ba, về đến ngài A Đề Sa, về đến các luận sư ở Na Lan Đà, về đến chính Đức Phật. Tôi chỉ là người đứng ở cuối giây mà chuyển tiếp. Tôi không có kinh nghiệm chết. Tôi chưa chết lần nào trong đời này. Nhưng tôi đã được chỉ đường và tôi đã tập đi con đường ấy mỗi ngày trong tâm hang chục năm. Thế nên tôi nói không phải như người đã tới nơi mà như người đã xem bản đồ rất kỹ và đã tập đi rất nhiều lần trong sân nhà.
Tôi sẽ chia buổi sáng này thành ba cánh cửa. Cửa thứ nhất là cái chết. Nó đến thế nào, nó diễn ra thế nào ở bên trong. Từ lúc hơi thở ngoài ngừng cho đến lúc tâm thức thật sự rời đi, cửa thứ hai là thân trung ấm. Điều gì xảy ra sau đó? Người chết thấy gì? Nghe gì? Có biết mình đã chết hay không? Và vì sao? Cửa thứ ba là điều gì? Quyết định nơi người ấy sẽ đến và người còn sống làm được gì? Không làm được gì. Rồi ở cuối tôi sẽ nói về việc tại sao một người đã tập đủ lâu thì không còn sợ cánh cửa nào trong ba cánh cửa ấy nữa.
Không phải vì người ấy cứng rắn mà vì người ấy đã bước qua chúng nhiều lần trong khi vẫn còn sống.
Cánh cửa thứ nhất, cái chết.
Văn bản chúng ta vừa đọc có một dòng mà tôi muốn các vị nghe lại. Dòng ấy nói, “Chắc chắn tôi sẽ chết.”
Và hơn nữa không có gì chắc chắn rằng ngay trong ngày hôm nay tôi không mất mạng, không bị đặt xuống mộ và không thấy tâm mình đang ở trong trạng thái trung gian.
Các vị để ý ba động từ ấy, mất mạng bị đặt xuống mộ, thấy tâm mình ở trạng thái trung gian, người giết không nói cái chết là một chấm hết. Người giết nói cái chết là một chuyển động có ba nhịp. Nhịp thứ nhất xảy ra với thân, nhịp thứ hai xảy ra với những người ở lại. Họ lo cho cái xác. Nhịp thứ ba xảy ra với tâm và tâm đi tiếp. Người ta thường chỉ nhìn thấy hai nhịp đầu. Cả y học, cả gia đình, cả xã hội chỉ đi theo hai nhịp đầu. Nhịp thứ ba thì không ai nhìn thấy nên người ta cho là không có. Giáo lý của chúng tôi nói nhịp thứ ba mới là nhịp quan trọng nhất và nó không xảy ra cùng lúc với nhịp thứ nhất. Để tôi nói chậm từng bước.
Người ta hay nghĩ chết là một sự kiện, một điểm trên đường kẻ. Trước điểm ấy là sống, sau ấy là chết. Chiều nay trong sân tranh biện có một đề tài khác về khoảnh khắc. Có người sẽ nêu rằng trong một cái bún tay thời gian có thể chia thành 65 phần và mỗi phần ấy là khoảnh khắc ngắn nhất. Nơi một hiện tượng sinh ra và diệt đi, có người sẽ cãi rằng không phải 65 mà là 360 và vẫn chưa phải là tận cùng. Các vị đừng bận tâm con số, hãy bận tâm cái ý. Cái ý là không có gì đứng yên dù chỉ một phần của cái búng tay. Thân này đang chết ngay bây giờ, ngay trong lúc các vị nghe tôi ở mức độ vi tế, từng tế bào, từng hơi thở, từng ý niệm, cái mà chúng ta gọi là cái chết chỉ là lúc sự tan rã ấy trở nên thô đến mức ai cũng thấy. Cho nên cái chết không phải là một người khách đến gõ cửa vào một ngày nào đó. Cái chết là dòng nước mà chúng ta đã ở trong từ lúc còn trong bụng mẹ. Văn bản nói điều này rất thẳng. Từ khoảnh khắc đầu tiên trong thai, tôi đi về phía cái chết không ngừng. Có người nào đang bị áp giải ra pháp trường mà lại vui mừng vì dọc đường được dọn cho năm món ngon không? Tôi cũng vậy. Tôi đang được áp giải và tôi đang ăn, đang cười, đang mua sắm dọc đường. Vậy khi dòng nước ấy đến chỗ thác, điều gì xảy ra?
Giáo lý mật thừa mô tả rất chi tiết. Tôi sẽ nói theo cách của người giải thích, không phải cách của người chứng. Cơ thể chúng ta được giữ bởi bốn yếu tố: đất, nước, lửa, gió. Đất là cái cứng, xương thịt. Nước là cái ướt, máu, nước bọt, lửa là hơi ấm, gió là chuyển động, hơi thở. Khi chết, bốn yếu tố ấy lần lượt mất năng lực nâng đỡ tâm thức.
Đầu tiên, yếu tố đất suy yếu. Người sắp chết cảm thấy thân mình nặng như bị núi đè, không nhấc nổi tay, muốn người khác kéo mình lên. Mắt mờ đi, trong tâm xuất hiện một hình ảnh giống như ảo ảnh trên đường nóng, một dùng sáng lung linh, rồi yếu tố nước suy yếu, miệng khô, lưỡi khô, mắt khô, không còn nghe rõ. Trong tâm xuất hiện hình ảnh giống như khói, rồi yếu tố lửa suy yếu, hơi ấm rút từ tay chân vào tim, không còn ngửi, không còn nhận ra người thân, trong tâm xuất hiện hình ảnh giống như những con đom đóm lóe lên rồi tắt rồi. yếu tố gió suy yếu, hơi thở ngắn gấp rồi ngừng, trong tâm xuất hiện hình ảnh giống như ngọn đèn bơ sắp hết dầu, cháy đứng yên không lay động. “Đến đây, bác sĩ nói, người này đã chết, tim đã ngừng, hơi thở đã ngừng, gia đình bắt đầu khóc, người ta gọi điện thoại, người ta bàn chuyện mai táng. Nhưng theo giáo lý của chúng tôi, tâm thức chưa rời đi.
Sau khi hơi thở bên ngoài ngừng, còn có một quá trình bên trong. Các luồng gió vi tế trong thân tiếp tục tan vào trung tâm. Tâm đi qua ba tầng ánh sáng, tâm thấy một màu trắng như bầu trời đêm trăng, rồi một màu đỏ như bầu trời lúc hoàng hôn, rồi một màu đen như bầu trời không trăng không sao. Và ở cuối cùng sau bóng tối ấy hiện ra cái mà chúng tôi gọi là tịnh quan của cái chết, ánh sáng trong suốt, tâm vi tế nhất, không còn ý niệm thô nào, giống như bầu trời rạng sáng khi chưa có mặt trời mà cũng không còn đêm. Tâm ấy là tâm cơ bản của mọi chúng sinh.
Nó không được tạo ra khi sinh. Nó không bị hủy khi chết. Nó chỉ bị che đi bởi các tần tâm thô trong lúc chúng ta sống. Giống như tiếng ngân của một quả chuông bị che đi bởi tiếng ồn của phố chợ. Khi phố chợ im, tiếng Ngân vẫn còn đó. Và chỉ lúc ấy ta mới nghe thấy.
Bây giờ các vị hãy quay lại câu hỏi về giấc ngủ. Người bình thường khi đi vào tịnh quang của cái chết, trải qua nó giống hệt như đi vào giấc ngủ sâu. Nghĩa là có tâm ở đó nhưng không có nhận biết người ấy ở trong ánh sáng trong suốt nhất mà một tâm có thể có và người ấy không hay biết gì. Giống như một người ngủ say ngay trong một căn phòng đầy nắng, nắng tràn ngập mà người ấy không thấy.
Đây là lý do vì sao tôi nói đề tài tranh biện chiều nay quan trọng hơn người ta tưởng. Trường phái thấp nhất trong bốn trường phái của chúng tôi nói rằng trong giấc ngủ sâu không có tâm, trong lúc ngất không có tâm, trong định diệt thọ tưởng không có tâm. Nếu nói như vậy thì trong tịnh quang của cái chết cũng không có tâm. Và như thế thì chẳng có gì đi tiếp, chẳng có trung ấm, chẳng có tái sinh. Các trường phái cao hơn nói, “Không phải có tâm, nhưng là tâm vi tế đến mức tâm thô không nhận ra. Giấc ngủ tự nó là một tâm, một tâm sở đi kèm tâm dương. Như một trong các vị sẽ nói chiều nay, cái không có trong giấc ngủ sâu không phải là tâm mà là sự tỉnh thức về tâm.
Hai thứ ấy khác nhau và toàn bộ câu hỏi người chết có biết mình đã chết hay không nằm ở chỗ phân biệt hai thứ ấy.
Người đã tu tập thì khác. Người đã tập hàng ngàn lần đi vào quá trình tan rã này trong thiền. Khi đến Tịnh Quan thật, người ấy nhận ra giống như một người đã luyện ngủ mà dẫn tỉnh. Đến lúc ngủ thật, người ấy biết mình đang ngủ. Khi ấy, người ấy có thể ở lại trong Tịnh Quang nhiều ngày, thân bên ngoài đã chết, tim đã ngừng mà thân không thối, da vẫn tươi, dùng tim vẫn ấm nhẹ. Chúng tôi gọi là an trú trong thiền định sau khi chết. Nhiều năm nay tôi đã mời các nhà khoa học đến đo những trường hợp như vậy bằng máy móc của họ, họ chưa giải thích được. Tôi cũng không bắt họ phải tin. Tôi chỉ nói hãy đo, hãy ghi, hãy đừng vội kết luận.
Tôi nói điều này không phải để các vị ngưỡng mộ các thiền giả, tôi nói để các vị thấy khoảng cách. Người thường đi qua cánh cửa lớn nhất của đời mình trong lúc ngủ say, người tu tập đi qua cánh cửa ấy với mắt mở. Và tất cả khác biệt ấy không làm ra lúc chết mà làm ra lúc sống. Từ những buổi sáng như sáng nay, khi tâm vi tế rời khỏi Tịnh Quang, nó không quay ngược lại các tần tâm thô của đời này nữa. Vì thân của đời này không còn giữ nổi nó. Nó đi ra theo một lộ trình ngược với lúc chết, bóng tối trở lại, rồi màu đỏ, rồi màu trắng. Và ngay lúc ấy, người kia có một thân mới, không phải thân xương thịt, một thân làm bằng gió và tâm mà mắt người sống không thấy được.
Đó là lúc thân trung ấm bắt đầu. Và đó là cánh cửa thứ hai.
Cánh cửa thứ hai, thân trung ấm.
Văn bản của chúng ta nói, ngay cả thân mà tôi sinh ra cùng cũng bị để lại trên tấm nệm, trên chiếc giường. Trong khi tâm tôi bị gió của những nghiệp thiện và ác đời trước mang đi đến một nơi trong sáu cõi.
Các vị để ý chữ gió, người giết không nói tâm tôi đi. Người giết nói tâm tôi bị mang đi, giống như một chiếc lá không
tự chọn hướng bay. Đó là điều đầu tiên các vị cần hiểu về trung ấm. Trong trung ấm, người ta rất tự do về mặt chuyển động và rất không tự do về mặt phương hướng.
Tôi sẽ mô tả theo các luận giải, chủ yếu là theo ngài thế thân trong kho tàn luận và theo các luận mật thừa.
Chúng sinh trung ấm có đủ các giác quan, nhưng là giác quan của tâm, không phải của thân xác. Nên họ thấy, nghe, ngửi mà không cần mắt, tai mũi bằng thịt. Họ đi đến đâu chỉ bằng một ý nghĩ. Nghĩ đến nhà là ở nhà, nghĩ đến con là đứng bên con, không có tường nào cản được. Trừ hai nơi là bào thai mà họ sẽ nhập vào và tòa kim cương nơi Đức Phật thành đạo. Họ không có bóng, đứng dưới nắng, dưới đèn, không có bóng đổ xuống đất. Họ không để lại dấu chân, đi trên cát, trên tuyết, trên bùng không có vết nào. Họ không có hình trong gương, họ không ăn được thức ăn, chỉ nhận được mùi hương. Nên trong truyền thống chúng tôi, người ta đốt thực phẩm trộn bột cho người mới mất để khói mang mùi hương đến họ. Và họ có hình dạng của chúng sinh ở cõi mà họ sắp sinh vào chứ không phải hình dạng của đời vừa qua. Dù trong những ngày đầu do thói quen họ vẫn thấy mình như cũ.
Bây giờ tôi đến với câu hỏi mà các vị chờ. Người chết có biết mình đã chết không?
Câu trả lời của tôi là trong những ngày đầu phần lớn không biết và phần lớn biết ra một cách rất đau đớn.
Để tôi kể cho các vị theo cách mà tôi vẫn hình dung mỗi khi thiền về đoạn này.
Các vị hãy tưởng tượng một người đi tàu đêm. Người ấy lên tàu ở một ga quen ngồi xuống mệt và ngủ thiếp đi. Trong giấc ngủ tàu chạy rồi người ấy tỉnh dậy. Tàu đã dừng. Người ấy bước xuống sân ga trong sương sớm.
Người ấy nhìn quanh có đèn, có ghế, có người qua lại. Người ấy nghĩ chắc mình đến nơi rồi. Người ấy đi tìm cổng ra. Người ấy gọi tên người thân đáng lẽ ra đón. Không ai quay lại. Người ấy hỏi đường một người đi ngang. Người kia đi thẳng qua như không nghe. Người ấy nhìn bảng tên ra bảng trống. Và đến lúc ấy, một cảm giác lạnh bắt đầu dâng lên. Không phải vì người ấy đã hiểu mà vì người ấy chưa hiểu mà mọi thứ đều không đúng.
Đó là trung ấm trong những ngày đầu.
Người vừa chết, khi ra khỏi tịnh quang và có thân trung ấm, tâm thức thô hoạt động lại ngay. Và tâm thức thô ấy mang theo toàn bộ thói quen của đời vừa rồi. Thói quen có một cái tên, thói quen có một ngôi nhà, thói quen có một chiếc giường quen, một chỗ ngồi quen bên bàn ăn, một giọng nói quen gọi mình. Nên điều đầu tiên người ấy làm theo các luận là về nhà, chỉ cần nghĩ đến nhà và người ấy ở nhà. về nhà người ấy thấy gì? Người ấy thấy người thân đang khóc, người ấy thấy chính cái thân của mình nằm đó phủ vải. Nhưng ở đây mới là chỗ tế nhị. Phần lớn trong lúc đầu không nối được hai hình ảnh ấy với nhau. Người ấy thấy một cái xác và thấy người nhà khóc nhưng Tâm vẫn tin rằng mình đang đứng đây nguyên vẹn. Nên người ấy nghĩ có ai đó trong nhà vừa mất. Người ấy đến bên vợ bên con hỏi chuyện gì vậy? Không ai trả lời. Người ấy nói to hơn. Không ai quay lại người ấy nắm tay con. Tay đi xuyên qua. Người ấy giận người ấy tủi, người ấy nghĩ. Họ không thèm để ý đến mình nữa.
Các luận mô tả rằng chúng sinh trung ấm trong giai đoạn này đến ngồi vào chỗ của mình ở bàn ăn và không ai dọn chén bát cho mình. Họ đến nằm vào giường của mình và thấy có người khác đã nằm đó hoặc giường
đã bị dẹp đi. Họ đi tìm quần áo của mình. Thấy quần áo bị gấp lại cho vào thùng. Họ nghe người nhà bàn bạc về tài sản của họ như bàn về của một người không còn.
Mỗi điều như thế là một nhát rất nhỏ, không có nhát nào đủ để người ấy hiểu.
Nhưng cộng lại, đến một lúc, người ấy nhìn xuống đất dưới nắng và thấy không có bóng. Người ấy đi qua một tấm gương và không thấy mình trong đó. Và người ấy biết giây phút ấy theo các luận là giây phút kinh hoàng nhất trong toàn bộ trung ấm.
Không phải lúc chết, lúc chết thì ngủ say. mà là lúc này, lúc biết ra, với tâm thức đã tỉnh, với mọi tình cảm còn nguyên, với tiếng khóc của người thân ở ngay bên tai và không có cách nào trả lời.
Tôi kể điều này không phải để làm các vị sợ. Tôi kể để các vị hiểu hai việc. Việc thứ nhất là cái không biết mình đã chết không phải là một sự ngu dốt đặc biệt của người chết. Nó chính là cái không biết mình đang ngủ mà tôi hỏi các vị lúc đầu. Nó chính là cái không biết mình đang già mà văn bản nói, “Cái tóc bạc đi, răng rụng đi mà vẫn tưởng mình trẻ, nó chính là cái không biết mình đang chết từng khoảnh khắc. Cả đời chúng ta sống bằng thói quen tin rằng mình vẫn như cũ. Thói quen ấy không dừng ở cửa tử, nó đi theo nên trong trung ấm, nó tiếp tục làm việc của nó cho đến khi bị thực tế đập vở.
Việc thứ hai là giây phút biết ra ấy có thể bớt kinh hoàng rất nhiều nếu có ai đó nói cho người ấy biết. Đây là lý do trong truyền thống của chúng tôi. Người ta đọc cho người mới mất nghe, không phải đọc cho cái xác, đọc cho tâm thức đang quanh quẩn trong nhà, đang không hiểu chuyện gì. Người đọc gọi tên người mất và nói rất rõ, rất bình tĩnh. Con ơi hoặc anh ơi hoặc mẹ ơi, bây giờ mẹ đã chết rồi. Điều đang xảy ra với mẹ không phải là mẹ bị bỏ rơi mà là mẹ đã rời thân này. Đừng giận chúng con, chúng con không nghe được mẹ, không phải vì chúng con không thương mẹ. Hãy đừng bám vào ngôi nhà này. Hãy nhớ đến Phật. Hãy nhớ đến thầy của mẹ. Hãy nhớ đến những việc lành mẹ đã làm. Tâm thức trung ấm nghe được điều ấy. Nó không nghe bằng tai, nó nghe bằng tâm nên nó nghe rõ hơn chúng ta nghe nhau trong đời. Và vì nó rất nhạy, rất dễ lay động nên một lời bình tĩnh có sức dẫn dắt rất lớn. Ngược lại, một tiếng gào khóc, một cuộc cãi nhau về tiền bạc ngay bên thi thể. một lời trách móc cũng đập vào tâm thức ấy rất mạnh và kéo nó đi theo hướng giận, hướng bám, hướng sợ.
Các vị hãy nhớ điều này khi trong nhà có người mất. Những gì các vị nói trong căn phòng ấy, người ấy nghe không phải bằng tai.
Bây giờ nói về thời gian, các luận nói chúng sinh trung ấm sống tối đa bảy ngày trong một thân trung ấm.
Hết bảy ngày, nếu chưa tìm được nơi sinh, họ trải qua một cái chết nhỏ rồi lại có một thân trung ấm mới. Quá trình ấy lặp lại tối đa bảy lần nên con số 49 ngày, phần lớn chúng sinh tìm được nơi sinh sớm hơn nhiều. Trong tuần đầu hoặc tuần thứ hai, một số rất ít đi hết 49 ngày. Tôi nói điều này để các vị đừng hiểu rằng ai cũng lang than đúng 49 ngày. Con số ấy là giới hạn, không phải quy luật. Nhưng tôi muốn các vị để ý đến cái chết nhỏ mỗi bảy ngày ấy, vì nó trả lời thêm một phần câu hỏi của các vị. Mỗi lần chết nhỏ, chúng sinh trung ấm lại đi qua một lần tan rã, một lần tịnh quang, một lần ngủ say, rồi tỉnh dậy. Và mỗi lần tỉnh dậy, hình dạng của họ lại rõ hơn về phía cõi mà họ sẽ sinh vào. Ký ức về đời cũ lại mờ đi một chút. Nên nếu hỏi người chết có biết mình đã chết không, câu trả lời còn thay đổi theo thời gian. Ngày đầu phần lớn không biết, vài ngày sau biết và sợ. Những tuần sau dần dần không còn nhớ rõ mình đã là ai để mà biết mình đã chết nữa. Họ bị cuốn về phía trước.
Các vị thấy không? Người ở lại thì càng ngày càng nhớ rõ người đã mất. Người đã mất thì càng ngày càng quên người ở lại.
Hai dòng ấy chảy ngược chiều. Đó là một trong những nỗi buồn sâu nhất của luân hồi và cũng là lý do vì sao mọi nghi thức cho người chết đều được làm sớm trong tuần đầu chứ không đợi. có người sẽ hỏi tôi. Thưa ngài, ngài nói có thân trung ấm, có tâm đi tiếp, nhưng làm sao biết ngài có thấy không?
Tôi không thấy. Tôi là một trong những người kém phước nhất về mặt linh kiến. Nhiều vị thầy trước tôi thấy được điều này điều kia. Tôi không nhưng tôi có lý luận và tôi tin lý luận hơn tin linh kiến. Vì linh kiến thì của riêng một người, còn lý luận thì ai cũng kiểm tra được. Chiều nay sẽ có một đề tài tranh biện về đời trước. Một vị sẽ đưa ra lập luận cổ điển của ngài Pháp Xứng. Lập luận ấy đi như thế này, một đứa bé vừa sinh ra chưa ai dạy đã biết tìm vú mẹ, đã biết sợ khi bị thả rơi, đã biết khóc đòi. Những thứ ấy không ai dạy trong đời này, vì đời này mới bắt đầu vài phút. Vậy chúng từ đâu đến? Chúng đến từ sự quen thuộc. Mà quen thuộc là kết quả của lặp lại. Mà lặp lại thì cần thời gian trước đó.
Vậy phải có một dòng tâm trước khoảnh khắc đầu tiên của đời này. Một vị khác sẽ cãi rằng các vị đang đưa lập luận này cho ai? Nếu đưa cho người đã tin có đời trước thì thừa. Nếu đưa
cho người không tin thì người ấy sẽ bát ngay cái tiền đề rằng tâm cần một tâm tương tự đi trước và họ sẽ kéo nhau vào chỗ rất hay là bản chất của dòng tâm thức. Một vị sẽ hỏi dòng tâm của một người bình thường và dòng tâm của chính người ấy khi đã giác ngộ có phải một dòng không? Có. Vì liên tục có giống nhau không? Không. Vì một bên còn phiền não, một bên hết. Vậy cái gì liên tục? Không phải nội dung. Nội dung thay đổi hoàn toàn. Cái liên tục là bản chất sáng và biết của tâm. Không có khoảnh khắc nào của nó sinh ra từ không có gì và không có khoảnh khắc nào của nó biến thành không có gì. Tôi muốn các vị giữ lại lý luận ấy vì nó là nền của toàn bộ chuyện trung ấm.
Tâm không phải là thân. Nếu tâm là thân thì thân thay đổi hoàn toàn mỗi vài năm.
Các vị cũng phải đổi hoàn toàn mỗi vài năm. Và ký ức tuổi năm không thể còn ở tuổi 70.
Nhưng nó còn tâm cũng không phải là sản phẩm của thân, theo cách bơ là sản phẩm của sữa. Vì nếu thế thì mỗi tế bào đều phải có một phần tâm mà không ai thấy một cái móng tay suy nghĩ.
Tâm là một dòng riêng, nương vào thân như người lữ khách nương vào quán trọ chứ không phải như hơi nước nương vào nồi. Khi quán trọ sập, người lữ khách không tan theo gạch ngói, người ấy chạy
ra ngoài trong đêm lúng túng, không mang theo được gì, không biết mình đang ở đâu và phải đi tìm một quán trọ khác.
Đó là Trung Ấm, người lữ khách đang ở giữa hai quán trọ. ngoài trời, trong đêm và lúc này mới đến cánh cửa thứ ba. Vì người lữ khách ấy không được chọn quán trọ kế tiếp. Ai chọn? Cái gì chọn?
Trước khi mở cánh cửa thứ ba, tôi muốn dừng lại một chút ở ngưỡng cửa, vì có mấy câu hỏi người ta vẫn hỏi tôi vềTrung Ấm và tôi nghĩ nên trả lời ở đây lúc hình ảnh sân ga còn mới, câu thứ nhất. Trong Trung ấm có gặp lại người thân đã mất trước đó không? Nhiều người mong câu trả lời là có. Tôi hiểu, nhưng tôi phải trả lời theo giáo lý. không phải theo lòng mong. Văn bản chúng ta vừa đọc có một đoạn về sáu nỗi khổ của luân hồi và một trong sáu nỗi khổ ấy là đi một mình. Người giết nói, “Tôi đã quen biết lâu những người bạn đạo, những người bạn thân, cả họ hàng đã gắn bó với họ, nhưng cuối cùng như một sợi tóc rút ra khỏi bơ, tôi sẽ lang than một mình đến một nơi xa lạ.” Các vị để ý hình ảnh ấy, sợi tóc rút ra khỏi bơ, khi rút không một chút bơ nào dính theo. Sạch người giết chọn hình ảnh ấy để nói rằng cái chết tách chúng ta ra khỏi mọi liên hệ một cách tuyệt đối không mang theo được gì. Không ai đi cùng. Và trung ấm là nơi xa lạ ấy. Những người thân đã mất trước, phần lớn đã tái sinh, đang ở trong một thân khác với một tên khác không còn nhớ chúng ta. Người than đang sống thì không thấy chúng ta. Nên trung ấm là nơi đông nhất và cũng là nơi một mình nhất. Đông vì có vô số chúng sinh trung ấm khác và họ thấy nhau được. Chúng sinh trung ấm cùng loại thấy nhau một mình, vì không ai trong số họ là người của mình. Tôi nói điều này để các vị không gửi gắm lòng mình vào một cuộc đoàn tụ ở bên kia. Lòng mong ấy đẹp, nhưng nếu đem nó vào trung ấm, nó thành một thứ bám nữa. Và bám thì kéo xuống.
Cái mà các vị có thể mang theo không phải là người thân mà là tình thương đã quen, không gắn với một khuôn mặt cụ thể. Tình thương ấy đi cùng được, khuôn mặt thì không.
Câu thứ hai, người thân thù trong trung ấm.
Văn bản nói một điều rất lạ. Kẻ thù tệ nhất của đời trước thành bạn tốt của đời này và cố giúp tôi. Bạn thân của đời
trước thành kẻ thù của đời này và cố hại tôi. Ngay trong một đời cũng thế. Sáng là bạn, chiều là thù. Người viết đặt câu ấy trong phần về sáu nỗi khổ. Nỗi khổ của sự bấp binh.
Tôi nghĩ nhiều đến câu ấy khi nghĩ về Trung Ấm. Vì nếu bạn và thù đổi chỗ cho nhau từ đời này sang đời khác thì mọi tình cảm mãnh liệt chúng ta mang theo vào trung ấm. Nhất là thù hận là mang theo một thứ đã hết hạn. Chúng ta giận một người mà đời trước có thể đã là mẹ của chúng ta và đời sau có thể lại là con của chúng ta. Chúng ta mang nổi giận ấy vào sân ga và nó chỉ làm được một việc duy nhất là đẩy cái hành lý xấu lên trước.
Người kia không hề hấn gì, người kia còn đang sống, đang ăn cơm. Nên nếu trong các vị có ai đang giữ một mối hận với ai đó, hãy nghĩ như thế này.
Mối hận ấy lúc chết sẽ không đi đến người kia, nó chỉ đi theo mình.
Các vị là người duy nhất mang nó qua cửa. Buồn nó không phải là tha cho người kia. Buông nó là không mang một hòn đá vào chỗ mình không cần hòn đá.
Câu thứ ba, trong trung ấm có khả năng tập trung tâm không? Có tu được không?
Câu này nghe như câu có người học, nhưng thật ra là câu có người sắp chết và nó cũng chính là đề tài tranh biện chiều nay. chỉ đổi lời, “Các vị tu sĩ sẽ hỏi người ngủ sâu có định không?” Một bên nói, “Không, vì không có tâm.” Bên kia nói, “Nếu có tâm thì phải có khả năng tâm ở yên trên một chỗ, dù rất yếu vì đó là bản chất của tâm.” Tôi trả lời theo kinh nghiệm được truyền.
Trong trung ấm, tâm cực kỳ nhạy, cực kỳ nhanh và cực kỳ không ổn định. Nó giống như một người vừa uống rất nhiều trà đặc, mọi thứ đều rõ, mọi thứ đều rung.
Cho nên tập trung trong trung ấm rất khó đối với người chưa từng tập trung lúc sống. Nhưng đối với người đã tập, chính sự nhạy ấy là một lợi thế.
Các luận nói, chúng sinh trung ấm có trí tuệ gấp nhiều lần người sống, theo nghĩa là tâm không còn bị thân xác nặng nề cản, nên một ý niệm thiện khởi lên trong trung ấm có sức mạnh lớn hơn cùng ý niệm ấy khởi lên lúc sống. Đó là lý do có những người lúc sống tu chưa tới, nhưng trong trung ấm nhờ thói quen và nhờ được nhắc, bật lên được một cái nhìn và đi thẳng lên.
Tôi xin nói rõ cái gọi là được nhắc ở đây là của người đọc cho người chết và của chính người chết nhắc mình. Hai cái ấy phải gặp nhau. Người đọc nhắc mà người chết chưa bao giờ nghe điều ấy lúc sống thì lời nhắc đi qua như gió. Người chết đã quen mà không ai nhắc thì có thể vẫn tự nhớ ra. Nhưng chậm hơn và trong trung ấm chậm là nguy.
Câu thứ tư, một người mẹ từng hỏi tôi, con tôi mất lúc còn rất nhỏ, nó có biết nó đã chết không? Nó có sợ không?
Tôi nhớ mãi câu hỏi ấy. Tôi trả lời bà thế này và tôi trả lời các vị cũng thế. Cái không biết mình đã chết. Như tôi đã nói đến từ thói quen của đời vừa qua, một đứa trẻ rất nhỏ chưa có nhiều thói quen của đời này, chưa có tên để bám, chưa có nhà để về, chưa có chỗ ngồi ở bàn ăn nên nó không bị kẹt lâu trong giai đoạn không biết. Tâm nó đi tiếp nhanh hơn. Và cái nó mang theo chủ yếu là thói quen của những đời trước nó chứ không phải của mấy tháng vừa rồi. Nó không nhớ đủ đế sợ theo cách người lớn sợ. Điều ấy không làm nỗi đau của người mẹ nhẹ đi.
Nhưng nó cho người mẹ một việc để làm thay cho khóc, là hồi hướng và là sống tiếp cho tử tế. Vì đứa trẻ ấy ở đâu đó đang được một người mẹ khác bế.
Câu thứ năm và là câu tôi muốn dành nhiều lời nhất. Người ta hỏi nếu tâm cứ đi tiếp mãi thì nó đã từng ở đâu?
Văn bản trả lời câu này bằng một đoạn mà tôi đọc rất nhanh sáng nay vì nó không dễ nghe.
Người giết nói, “Nếu gom lại tất cả xương thịt của những thân mà tôi đã từng mang thì nó cao bằng núi Tu Di. Nếu gom lại máu và nước mắt mà tôi đã từng chảy thì nó rộng hơn biển. Tôi đã từng là Phạm Thiên, đã từng là vua trời, đã từng là Chuyển Luân Vương. Rồi tôi đã từng nằm trong hang tối của địa ngục. Tôi đã từng ăn thức ăn của Chư Thiên rồi. Tôi đã từng uống đồng nấu chảy. Tôi đã từng mặc lụa và đeo ngọc rồi. Tôi đã từng đi trần truồng tay không. Người giết nói tất cả những điều ấy ở thì quá khứ không phải đế dọa. Đế trả lời câu hỏi của các vị. Tâm này đã từng ở mọi nơi. Nó đã từng đi qua sân ga không tên nhiều lần đến mức không ai đếm được. Đức Phật theo lời văn bản nói rằng nếu lấy cả trái đất này do thành những viên nhỏ bằng hạt bách xù và đếm thì đếm được. Nhưng số lần một người đã sinh ra từ một người mẹ thì không đếm được vì không có chỗ bắt đầu. Các vị nghe câu ấy và cảm thấy gì? Tôi nghĩ có hai cách cảm. Cách thứ nhất là sợ. Vì nếu đã đi qua vô số lần mà vẫn ở đây thì có gì bảo đảm lần tới sẽ khác. Cách thứ hai là nhẹ. Vì nếu đã đi qua vô số lần thì cái cánh cửa sắp tới không phải là cửa lạ. Tâm này đã quen với việc chết, chỉ có cái tôi của đời này là chưa quen. Người giết muốn các vị cảm theo cách thứ nhất trước rồi mới đến cách thứ hai. Sợ trước để không lười nhẹ sau. để không quản. Và ngay sau đoạn ấy, người giết đưa ra ba loại khổ, trong đó có một loại tôi muốn các vị giữ, vì nó giải thích vì sao trung ấm lại có hình dạng như nó có.
Người viết nói, “Các uẩn nhiễm ô này được tạo ra bởi nghiệp và phiền não đời trước và chúng liên tục mang trong mình hạt giống của mọi khổ đau và phiền não sẽ phát triển sau này. Chừng nào tôi còn phải mang các uẩn này, tôi không có cơ hội được an.” Thân trung ấm là một uẩn như thế, nó không phải là một món quà, không phải là một hình phạt, nó là cái mầm mọc lên từ hạt giống đã có sẵn trong dòng tâm. Nhìn hình dạng của chúng sinh trung ấm là nhìn thấy hạt giống nào đang nảy. Nên khi tôi nói trung ấm là tấm gương, tôi nói không phải cho đẹp lời, nó là
Và điều này dẫn đến một câu cuối trước khi mở cửa thứ ba. Có người hỏi, “Vậy có chúng sinh nào không qua trung ấm không?” “Có.” Các luận nói hai hạng. Hạng thứ nhất là người có nghiệp quá nặng, chết là rơi thẳng xuống, không có khoảng giữa, giống như một hòn đá buông khỏi tay thì không lơ lửng. Hạng thứ hai là người có tu tập rất sâu, chết là đi thẳng lên hoặc chủ động chọn nơi sinh ngay trong tịnh quang, không cần lang than. Phần lớn chúng ta ở giữa và vì ở giữa nên mới có khoảng giữa. Khoảng giữa ấy như vậy là một sự thương xót. Nó cho người ở giữa một cơ hội. Người quá nặng không có cơ hội ấy. Người quá sâu không cần cơ hội ấy. Chúng ta những người bình thường được 49 ngày hoặc ít hơn để một lời nhắc chạm được vào mình. Nên tôi không muốn các vị sợ trung ấm như sợ một cái bẫy. Nó là một cái cầu thang có nhiều bậc và ở mỗi bậc còn có thể rẽ.
Vấn đề là rẻ theo cái gì? Và đó là cánh cửa thứ ba. Cánh cửa thứ ba, điều gì quyết định nơi đến? Tôi đã có dịp đi qua nhiều sân bay trong đời. Có một việc ở sân bay mà tôi nghĩ mãi. Các vị đến quầy đưa hành lý, người ta dán nhãn rồi. Hành lý biến mất vào một cái băng chuyền. Các vị không còn thấy nó. Các vị đi qua kiểm tra, ngồi chờ lên máy bay, hạ cánh ở một thành phố khác và ở đó trên một băng chuyền khác. Hành lý của các vị hiện ra, nó đã đi trước các vị. Nó đi bằng một đường mà các vị không thấy. Và nó đến đúng nơi các vị đến. Không phải vì nó chọn mà vì cái nhãn đã dán. Nghiệp giống như thế. Trong đời này, chúng ta dáng nhãn mỗi ngày bằng từng việc làm, từng lời nói, từng ý nghĩ.
Chúng ta không thấy cái hành lý ấy.
Chúng ta tưởng việc đã làm là xong, lời đã nói là tan, nhưng chúng đã được đưa lên băng chuyền. Và ở trung ấm, khi chúng ta ngơ ngác bước xuống sân ga không tên, cái hành lý ấy đã ở đó trước. Với nhãn ghi nơi đến, văn bản của chúng ta nói rất thẳng về điều này. Sau khi chết, tôi không có tự do chọn nơi mình sẽ tái sinh. Vì điều ấy được quyết định bởi những việc tôi đã làm. Và rồi người viết nói thêm một câu mà tôi muốn các vị nghe cho kỹ. Sức mạnh của những việc ác của tôi rất lớn. Sức mạnh của những việc lành của tôi rất yếu. Người giết không nói điều đó để tự hạ mình. Người giết đang nói sự thật về cách tâm người thường vận hành. Các vị hãy xem lại một ngày của mình. Từ sáng đến tối bao nhiêu phúc tâm ở trong tham, trong bực, trong ganh trong lo cho riêng mình và bao nhiêu phúc tâm thật sự ở trong lòng tốt không điều kiện. Trong hiểu biết, trong buông nếu cân bên nào nặng hơn? Nếu cân hành lý ấy, nhãn sẽ ghi gì? Đức Phật theo lời văn bản đã dạy rằng chúng sinh đi xuống các cõi thấp nhiều như bụi trên mặt đất, còn chúng sinh đi lên cõi lành ít như bụi trên đầu móng tay. Đó là sự so sánh của ngài, không phải của tôi. Tôi chỉ nhắc lại và tôi nhắc lại với một mục đích là để các vị hiểu rằng vấn đề của trung ấm không nằm ở trung ấm, nó nằm ở hôm nay. Vậy cụ thể nghiệp quyết định thế nào trong trung ấm?
Các luận nói đến thứ tự, nghiệp nào nặng thì chính trước. Nếu không có nghiệp nào đặc biệt nặng thì nghiệp nào gần nhất, tức là tâm nào mạnh nhất lúc cận tử sẽ dẫn đường. Nếu không có cả hai thì nghiệp nào quen thuộc nhất? Tức là thói quen tâm lý sâu nhất của cả đời sẽ dẫn đường. Và nếu vẫn chưa thì nghiệp nào được tạo sớm hơn sẽ chính trước.
Các vị để ý điều thứ hai, tâm lúc cận tử. Đây là chỗ mà chúng ta có thể làm được gì đó cho mình và cho người.
Tâm lúc cận tử giống như người dẫn đầu một đoàn. Nếu lúc ấy tâm đang bám vào tài sản, đang giận một người con, đang sợ hãi, đang tiếc nuúi thì hành lý có nghiệp tham. nghiệp sân, nghiệp sợ được đẩy lên trước. Nếu lúc ấy tâm đang nhớ Phật, đang nhớ thầy, đang nhớ lại những việc lành mình đã làm, đang có lòng thương với những người ở lại thì hành lý của nghiệp lành được đẩy lên trước. Không phải nghiệp ác biến mất, nó vẫn ở trên băng chuyền, nhưng thứ tự khác đi và thứ tự ấy quyết định quán trọ kế tiếp. Nên trong truyền thống của chúng tôi không ai cãi nhau bên giường người sắp chết, không ai nhắc chuyện chia của, không ai gào lên đừng bỏ con. Người ta nói nhỏ, người ta nhắc người sắp chết về những việc tốt người ấy đã làm. Người ta đặt hình Phật ở nơi người ấy nhìn thấy, người ta đọc tên thầy của người ấy. Và sau khi hơi thở ngừng, người ta không vội chạm vào thân, không vội kéo, không vội khóc lên thân, vì tâm thức còn đang tan rã bên trong. Và một sự xáo động lúc ấy có thể làm tâm thức rời khỏi thân qua một cửa không tốt.
Trong trung ấm thì sao?
Trong trung ấm, chúng sinh thấy những hình ảnh do nghiệp mình hiện ra. Người có nghiệp lành thấy ánh sáng dịu, thấy nơi dễ chịu, bị hút về đó. Người có nghiệp nặng thấy bảo, thấy lửa, thấy bị rượt và chạy trốn vào một nơi tưởng là chỗ ẩn. Mà chỗ ẩn ấy chính là cửa vào một cõi thấp.
Văn bản mô tả cói địa ngục rất dài.
Những nền sắc nóng, những ngọn lửa, những cưa, những nồi đồng. Sáng nay tôi đọc qua rất nhanh. Tôi không thích đọc đoạn ấy, nhưng tôi không bỏ nó, vì người giết không bịa ra để dọa. Người giết mô tả trạng thái của một tâm đã tích tụ sân hận quá lâu khi không còn thân xác nào để che chắn nó. Cái nóng ấy là cái nóng của sân. hiện ra ngoài. Vì thế các vị thấy trùng ấm không phải là một nơi, nó là một tấm gương. Tấm gương ấy không thêm gì, không bớt gì. Nó chỉ cho tâm thấy chính tâm, không có thân để che, không có việc để trốn, không có người để đổ lỗi. Ai sống bằng từ bi, tấm gương ấy dịu. Ai sống bằng sân, tấm gương ấy cháy. Ai sống bằng sợ, tấm gương ấy rượt. Đến đây nhiều người hỏi tôi về cứu độ. Thưa ngài, lúc ấy ai cứu được?
Văn bản trả lời câu này ở đoạn quy y.
Người giết nói, “Khi tôi bị kẻ thù là thần chết bắt lấy. Dù tất cả chúng sinh trong ba cõi vây quanh tôi như bạn bè thân thuộc, tôi không thể mang theo một ai. Dù tôi làm chủ một tỷ thế giới đầy châu báo, tôi không mang theo được một hạt mè. Thân tôi bị để lại trên giường, chỉ có một thứ thật sự giúp được là pháp.
Và ở đoạn sau, người giết nói thêm, “Nếu tôi rơi vào cõi thấp thì dù tôi kêu lên hàng trăm lần cũng không có ai cứu tôi ở nơi ấy. Vào lúc ấy, các vị hiểu câu này thế nào? Có phải Phật không thương chúng ta?” “Không phải.” Phật là thầy chỉ đường. Pháp là con đường, tăng là bạn đi cùng.
Phật không thể đi thay. Giống như người thầy của tôi đã khóc nửa giờ mà không đi thay tôi được. Nên quy y trong nghĩa đúng, không phải là nhờ một đấng bên ngoài kéo mình lên trong trung ấm.
Quy y là ngay từ hôm nay lấy pháp làm cái mà mình dựa vào luyện tâm theo đó để lúc đến trung ấm tâm tự biết quay về đâu. Khi ấy nhớ đến Phật trong trung ấm là có tác dụng. Vì đã có thói quen.
Người chưa từng nhớ đến Phật lúc sống lúc ấy sẽ không nhớ nổi. Thói quen không bắt đầu được ở sân ga không tên.
Tuy vậy, tôi không muốn các vị rơi vào tuyệt vọng. Văn bản cũng nói về bốn năng lực để tịnh hóa. Nghiệp đã tạo. Nếu không được tịnh hóa, chắc chắn chính. Nhưng nếu được tịnh hóa thì sức chính của nó bị cắt. Bốn năng lực là hối tiếc thật sự về việc đã làm. Nương vào Phật và vào tâm bồ đề, làm việc đối trị và
quyết tâm không làm lại. Tôi nói điều này để các vị biết rằng cái hành lý đã dán nhãn vẫn có thể bóc nhãn, nhưng chỉ
bóc được khi còn đứng ở quầy chưa lên băng chuyền. Nghĩa là khi còn sống, còn người ở lại thì làm được gì cho người đã đi. Tôi muốn nói rất thật ở đây vì có nhiều điều được làm vì thói quen hơn là vì hiểu. Nước mắt của các vị người đã mất không dùng được. Tiền bạc đốt đi, người đã mất không nhận được. Nhưng có hai thứ người ấy nhận được. Thứ nhất là lời nói bình tĩnh. Như tôi đã nói trong những ngày đầu, nói cho người ấy biết mình đã chết, đừng bám, hãy đi. Thứ hai là công đức được hồi hướng. Khi các vị làm một việc lành nhân danh người ấy, bố thí, phóng sinh, cúng dường hoặc chỉ là ngồi thiền từ bi một giờ và các vị hồi hướng cho người ấy thì tâm thức trung ấm vốn rất nhạy, cảm nhận được sự chuyển động của thiện trong dòng tâm của những người có liên hệ với nó. Điều ấy không xóa nghiệp của người ấy, nhưng nó có thể làm thay đổi thứ tự như một bàn tay đẩy nhẹ cái hành lý tốt lên trước. Đó là lý do mọi nghi thức tuần thất đều kết thúc bằng hồi hướng chứ không kết thúc bằng khóc. Và điều thứ ba mà ít ai nói là cách các vị sống sau khi người ấy đi. Nếu người ấy trong những tuần đầu còn quanh quẩn và thấy con cái mình cãi nhau vì nhà cửa thì tâm của người ấy bị kéo vào giận vào. Tiếc. Nếu người ấy thấy con cái hòa thuận, thấy gia đình làm việc lành thì tâm của người ấy được nhẹ. Các vị hãy nhớ trong 49 ngày ấy, các vị vẫn đang được nhìn, không phải bằng mắt. Bây giờ tôi muốn trả lời câu hỏi mà một số vị chắc đang giữ trong lòng. Dù không nói ra, “Thưa ngài, ngài có sợ không?” “Tôi không giấu. Khi tôi còn trẻ, tôi sợ.” Không phải sợ đau, sợ cái không biết, sợ ngủ say ở chỗ quan trọng nhất. Nhưng rồi thầy tôi dạy tôi một việc và tôi làm việc ấy mỗi ngày cho đến bây giờ năm sáu lần mỗi ngày. Tôi ngồi xuống và tôi đi qua toàn bộ quá trình tan rã trong tâm. Đất tan vào nước, nước tan vào lửa, lửa tan vào gió, ảo ảnh, hói, đom đóm, ngọn đèn, rồi trắng, rồi đỏ, rồi đen, rồi tôi cố ở lại trong khoảng trống sau bóng tối ấy. Dù chỉ vài hơi thở, tôi không dám nói mình thành công, nhưng tôi có thể
nói rằng sau mấy chục năm, cái cánh cửa ấy không còn là cánh cửa lạ. Tôi đã đứng trước nó rất nhiều lần và một người đã đứng trước một cánh cửa hàng vạn lần thì khi cánh cửa ấy mở thật, người ấy không bỏ chạy.
Đây là ý nghĩa thật của việc văn bản nói về thân người có đủ tự do và thuận duyên.
Người giết nói thân này quý hơn ngọc như ý. Vì với thân này nếu tu ngay trong một đời có thể đạt đến trạng thái hợp nhất. Người ta thường nghe câu ấy như một lời khen. Nó không phải lời khen, nó là lời cảnh báo. Người giết nói, “Nếu tôi đã đến đảo châu báo mà quay về tay không thì còn gì ngu hơn, còn gì mất mát hơn. Đảo châu báo là đời này. Châu báo là khả năng tập chết trước khi chết. Không có cõi nào khác tập được việc ấy. Chư thiên quá sung sướng để tập, súc sinh không đủ tâm để tập, địa ngục quá đau để tập. Chỉ có ở đây với thân này trong khoảng giữa hai bữa ăn mới tập được. Và có một điều tôi muốn nói với những vị lớn tuổi đang ngồi đây. Các vị đừng nghĩ rằng đã muộn. Văn bản nói. Thời gian còn lại để tu thì ngắn, lại bị ngủ và phân tán lấy mất phần lớn. Đúng. Nhưng cái mà các vị cần tập không nhiều, các vị không cần học hết bộ luận, các vị cần một thói quen nhỏ, lặp lại đủ nhiều đến mức nó đi theo được vào trung ấm. Một câu niệm, một hình ảnh, một tấm lòng, một ý nghĩ. Tôi đã chết rồi, tôi không sợ. Tôi quay về nương tựa. Nếu ý nghĩ ấy đủ quen, nó sẽ là người đầu tiên lên tiếng ở sân ga không tên, trước cả nỗi sợ. Và như thế là đủ để đổi thứ tự hành lý. Tôi đã đi qua ba cánh cửa. Bây giờ tôi muốn dành phần còn lại cho một câu hỏi mà các vị tu sĩ sẽ tranh biện chiều nay. Và tôi nghĩ nó là câu hỏi đáng giá nhất trong cả buổi. Câu hỏi là ai chết? Có một đề tài chiều nay về đối tượng cần phủ định. Một vị sẽ trích lời ngài Tông Khách Ba rằng nếu không nhận diện được cái tôi mà tâm chấp vào thì không thể hiểu được tánh không. Và họ sẽ hỏi nhau rất lâu, làm sao nhận diện một thứ không hề có. Cái tôi tự tồn tại không có thật, vậy làm sao chỉ ra nó? Câu trả lời của truyền thống là không cần thấy nó bằng nhận thức đúng, chỉ cần hình dung rõ nếu nó có thì nó phải có theo cách nào. Giống như cảnh sát vẽ chân dung một người chưa bao giờ ai chụp ảnh, chỉ từ lời tả. Bây giờ tôi xin đặt câu hỏi ấy vào trung ấm. Trong trung ấm, cái gì đang sợ? Cái gì đang gọi vợ con mà không ai nghe? Cái gì đang nhìn xuống đất tìm bóng của mình? Nếu các vị đi tìm, các vị sẽ thấy không có một cái tôi nào nằm riêng ở đâu cả. có một dòng tâm, có những thói quen trong dòng tâm ấy, có một cái tên mà thói quen ấy vẫn gọi là tôi. Nhưng khi các vị hỏi cái tôi ấy ở trong thân hay ở ngoài thân mà thân thì đang nằm phủ giải ở đó, nó ở trong tâm hay là chính tâm? Mà tâm thì đang thay đổi từng khoảnh khắc các vị không tìm thấy. Cái các vị tìm thấy chỉ là một sự bám. Và đây là điều kỳ lạ. Chính sự bám ấy là thứ làm trung ấm thành đau khổ, không phải sự tan rã. Sự tan rã không đau, người ta ngủ say qua nó. Cái đau là của cái tôi không chịu để mình bị để lại trên giường. Cái tôi ấy chạy về nhà ngồi vào ghế đòi bát giận vì không ai trả lời. Nếu lúc ấy dù chỉ một phần dòng tâm nhớ được rằng cái tôi ấy chưa bao giờ ở trong thân, chưa bao giờ là chủ của cái ghế, chưa bao giờ sở hữu tiếng gọi của con thì nỗi sợ xẹp đi như một túi nước bị châm. Vẫn còn nghiệp, vẫn còn phương hướng, nhưng không còn cái kẻ bị kéo đi kêu khóc. Đó là lý do văn bản đạt phần tu tập trí tuệ ngay sau phần về khổ. Người giết nói, “Con quỷ chấp ngã này là gốc, từ nó sinh phân biệt ta và người, từ phân biệt sinh tham và sân, từ tham sân sinh nghiệp từ nghiệp sinh luân hồi. Nếu tôi không đối trị cái chấp ấy, tôi không thoát được và tôi chỉ đối trị được nó bằng trí tuệ thấy không có tự ngã. Các vị không cần thấy tánh không ngay sáng nay, nhưng các vị có thể bắt đầu nghi ngờ cái tôi của mình ngay sáng nay. Mỗi lần giận, hỏi ai đang giận? Mỗi lần sợ, hỏi ai đang sợ? Mỗi lần nhìn tấm ảnh người thân đã mất, hỏi người trong ảnh ấy là ai và ai đang đau? không phải để chối bỏ tình cảm, để nới cái siết lại một chút. Và cái nới ấy nếu lặp lại đủ cũng đi theo được vào trung ấm. Có một chỗ trong văn bản mà tôi muốn kết nối với điều này, đó là đoạn về bình đẳng và quán đổi mình với người. Người giết nói, “Mọi chúng sinh đã từng là cha mẹ tôi nên tôi không thể bỏ họ mà chỉ lo cho mình. Tôi thấy rằng chấp vào mình là nguyên nhân của mọi khổ và thương người là nguyên nhân của mọi vui. Trẻ con bị song khổ dùi vì chỉ lo cho mình. Chư Phật đạt an lạc vì lo cho người. Tại sao đoạn ấy liên quan đến trung ấm?
Vì người đã tập quán đổi mình với người thì trong trung ấm có một chỗ để đứng. Khi người ấy về nhà và thấy người thân khóc, tâm người ấy không hỏi sao không ai để ý đến tôi? Tâm người ấy hỏi họ đang đau. Tôi làm gì được cho họ? Chỉ một sự xoay hướng ấy thôi. Từ tôi sang họ đã đổi toàn bộ chất của trung ấm. Từ một kẻ bị bỏ rơi thành một người đang thương và người đang thương thì không chạy trốn vào hang. Người đang thương thì đi về phía sáng.
Vì muốn có một thân mới để tiếp tục thương. Đó là lý do các vị Bồ Tát không sợ trung ấm. Không phải vì họ đã hết nghiệp, vì họ có một việc để làm ở đó và việc ấy không phải là cứu mình. Tôi muốn các vị thực hành một điều tối nay, không phải ngồi thiền lâu, một việc rất nhỏ. Tối nay, trước khi ngủ, các vị hãy nghĩ đến một người thân đã mất, cha mẹ, ông bà hay một người bạn. Hãy nói với người ấy trong tâm bằng lời rất bình tĩnh như các vị sẽ nói với người mới mất trong nhà. Nói rằng con biết người đã đi, con không giữ người lại. Người đừng lo cho chúng con. Người hãy nhớ đến những việc lành người đã làm và hãy đi về phía sáng rồi. Hãy hồi hướng cho người ấy bất cứ việc lành nào các vị đã làm trong ngày hôm nay. Dù chỉ là đã nhịn một lời cay. Tôi biết nhiều người ấy đã mất từ lâu, đã tái sinh từ lâu, có thể đang ở đâu đó rất xa hoặc rất gần. Lời của các vị không tìm được đúng địa chỉ, nhưng lời. ấy làm một việc khác. Nó tập cho các vị nói câu ấy. Và một ngày nào đó, câu ấy
sẽ cần được nói cho chính các vị. Bởi chính các vị ở sân ga không tên. Tôi đã chết rồi. Tôi không sợ. Tôi đi về phía sáng. Người nào tối nay nói câu ấy cho người khác một cách thành thật thì ngày ấy sẽ nói được cho mình. [hắng giọng] Rồi sau đó hãy ngủ. Và khi đi vào giấc ngủ hãy để ý. Dù chỉ một chút cái khoảnh khắc mà tâm thôi dừng lại, các vị sẽ không bắt được nó. Không ai bắt được lần đầu. Nhưng hãy để ý vì giấc ngủ mỗi đêm là một buổi tập cho cánh cửa thứ nhất với giá rất rẻ, không ai phải chết. Sáng mai khi thức dậy, trước khi nghĩ đến bất cứ việc gì, hãy nhận ra một điều là tâm đã quay lại thân này một lần nữa và lần này còn được tiếp tục. Văn bản hỏi ngày mai và đời sau cái nào đến trước tôi không biết. Sáng mai các vị sẽ biết câu trả lời cho hôm nay. Hãy dùng câu trả lời ấy. Bây giờ tôi nói vài việc cho ngày mai. Sáng mai chúng ta có lễ quán đảnh. Tôi sẽ lên tòa từ 6 gi30 để làm phần chuẩn bị. Trong lúc tôi làm phần chuẩn bị, các vị tu sĩ cứ tranh biện trong sân như hôm nay. Tôi muốn thử xem định của tôi có bị tiếng vỗ tay và tiếng cải của các vị làm lay động hay không hay tôi vẫn ở yên được. Nếu tôi lay động thì các vị đã giúp tôi biết mình còn phải tập bao nhiêu. Nếu tôi không lay động thì các vị cũng không cần phải buồn. Phần chính của lễ bắt đầu khoảng 9:30, có thể kéo đến gần trưa. Sau lễ, một số vị đại diện của cộng đồng sẽ có đôi lời với các vị. Tôi mong các vị ở lại nghe vì họ nói về đời sống chung mà đời sống chung cũng là một phần của con đường. không tách rời. Và tối hôm nay lúc 500 có một chương trình tại hội trường của khu dân cư gần chợ, ai muốn thì đến. Còn một việc nữa, có một văn bản mà tôi muốn đọc cùng các vị một chút trước khi chia tay. Bản hướng dẫn thiền về con đường an lạc của một vị lạc ma mà hồi nhỏ tôi đã thấy hình. Người ta đưa cho tôi hai tấm hình, một vị là tác giả của văn bản ấy, một vị khác. Tôi nhận giáo huấn về văn bản này từ một vị lạc ma miền Đông, người đã nhận trực tiếp từ chính tác giả. Nên các vị thấy dòng truyền không xa, chỉ cách. tôi một bàn tay. Hôm nay tôi chỉ đọc mấy câu đầu, phần đảnh lễ các thầy của ngài. Phần còn lại nếu còn duyên chúng ta sẽ đọc tiếp. Từ nói nếu còn duyên không phải nói cho có lệ. Chúng ta sẽ gặp lại ở đâu? Khi nào để giảng tiếp? Tôi không biết. Tôi không biết tương lai. Hôm nay tôi đã trao hết những gì tôi nhận về bộ văn bản này. Tôi không dám nói mình có tu được bao nhiêu. Nhưng cái tôi nhận từ thầy tôi, tôi đã chuyển lại cho các vị không giữ gì. Việc còn lại và cũng là việc duy nhất quan trọng là thực hành.
Trước khi kết thúc, tôi xin quay lại nửa giờ im lặng của thầy tôi.
Bây giờ tôi nghĩ có lẽ hôm ấy thầy không chỉ khóc vì nhớ thầy của thầy, có lẽ thầy khóc vì thầy đang nhìn tôi. Một đứa trẻ và thầy biết rằng đứa trẻ ấy rồi sẽ phải đi qua ba cánh cửa mà thầy vừa chỉ. Thầy biết thầy không đi cùng được. Thầy biết tất cả những gì thầy có thể làm đã làm xong là chỉ và cái còn lại là của tôi. Nước mắt ấy là cách của một người thầy nói rằng ta đã làm hết phần ta. Tôi không khóc hôm nay. Có lẽ tôi chưa đủ tốt để khóc. Nhưng tôi muốn nói với các vị điều mà nước mắt ấy nói. Tôi đã chỉ con đường đã có, bản đồ đã có, sân tập đã có. chính là mỗi đêm ngủ và mỗi sáng thức, phần còn lại không ai làm thay được. Kể cả tôi, kể cả Phật, người chết có biết mình đã chết không? Phần lớn thì không. Lúc đầu rồi biết và sợ rồi quên. Nhưng có một hạng người biết ngay không sợ và không quên. Không phải vì họ đặc biệt, vì họ đã tập biết mình đang ngủ.
Biết mình đang già, biết mình đang chết từng khoảnh khắc và biết cái tôi đang sợ ấy chưa bao giờ có thật như nó tưởng. Hạng người ấy không được sinh ra như thế, họ trở thành như thế từ những buổi sáng như sáng nay, từ những đêm như đêm nay.
Tôi mong các vị thuộc hạng người ấy và tôi mong nếu một ngày nào đó trong trung ấm tâm của ai trong các vị quay về nhà thấy người thân khóc và chợt nhớ ra có một ông sư già đã từng nói về điều này trong một buổi sáng thì chỉ cần nhớ chừng ấy thôi là đã đủ để quay về phía sáng với bất cứ công đức nào từ buổi sáng này, tôi hồi hướng cho tất cả chúng sinh đang ở trong trung ấm lúc này. không biết mình đã chết, đang gọi mà không ai nghe, nguyện cho họ nghe được một lời bình tĩnh, nguyện cho những ai sắp đi qua cánh cửa ấy, đi qua với mắt mở, nguyện cho giáo pháp của bậc đạo sư, cái làm cho người ta biết mình đang ở đâu, còn mãi ở thế giới này, như một ngọn cờ không bao giờ đổ. Bây giờ các vị đi dùng trà, chiều nay nhớ đến sân để nghe tranh biện.
Và tối nay nhớ nói câu ấy với một người đã đi.

