Từ Hà Nội đến Sài Gòn, khái niệm “phường, xã xã hội chủ nghĩa” đang nhanh chóng trở thành đề tài gây nhiều bàn luận. Tuy đây là định hướng từ trung ương, nhưng không ít người vẫn đặt câu hỏi: Liệu có thật sự là một mô hình quản trị mang tính đổi mới hay chỉ là một khái niệm mới cần thời gian để chứng minh qua thực tế đời sống?…
Ngày 6 tháng 6 năm 2026, tại một hội nghị học tập và triển khai Nghị quyết số 09 của Bộ Chính trị CSVN liên quan đến việc xây dựng và phát triển thành phố Sài Gòn trong giai đoạn mới, ông Lê Quốc Phong, Phó Bí thư Thường trực Thành ủy, cho biết thành phố dự tính sẽ thực hiện thí điểm ít nhất năm phường hoặc xã theo mô hình được gọi là “xã hội chủ nghĩa” trong vòng năm năm tới. Thông tin này nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận bởi đây vẫn là một khái niệm tương đối mới và cho đến nay chưa có một định nghĩa rõ ràng, cụ thể trong các tài liệu lý luận được phổ biến rộng rãi.
Theo những nội dung được công bố, các địa bàn được chọn thí điểm sẽ hướng tới mục tiêu nâng cao phẩm chất đời sống của người dân, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phát triển con người một cách toàn diện và tăng cường tinh thần đoàn kết trong cộng đồng. Trước Sài Gòn, Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai cũng đã xuất hiện những đề nghị hoặc kế hoạch liên quan đến việc xây dựng mô hình phường, xã xã hội chủ nghĩa.
Nguồn gốc của ý tưởng này được nhắc đến từ một buổi tiếp xúc cử tri tại Hà Nội vào ngày 4 tháng 5 năm 2026. Khi đó, ông Tô Lâm đã đề nghị Hà Nội nghiên cứu việc xây dựng thí điểm một phường hoặc xã xã hội chủ nghĩa với quy mô từ nửa triệu đến một triệu dân, đồng thời tập trung những điều kiện thuận lợi nhất về hạ tầng, tiện ích công cộng và môi trường sinh sống nhằm hình thành một mô hình kiểu mẫu.
Ngay sau đó, nhiều cơ quan truyền thông trong nước đã đăng tải các bài viết giải thích và giới thiệu về chủ trương này. Tuy nhiên, điều làm dấy lên nhiều tranh luận là cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chính thức và chi tiết được phổ biến rộng rãi về việc một “phường, xã xã hội chủ nghĩa” sẽ phải đáp ứng những tiêu chuẩn cụ thể nào và khác biệt ra sao so với các đơn vị hành chánh hiện hữu.
Trong một cuộc trao đổi với BBC News Tiếng Việt, ông Adam Fforde, giáo sư thuộc Đại học Victoria tại Úc và là người có nhiều năm nghiên cứu về kinh tế cùng xã hội Việt Nam, nhận định rằng tên gọi “phường, xã xã hội chủ nghĩa” có thể chỉ là phần hình thức, còn nội dung thực chất mới là điều cần được làm sáng tỏ. Theo ông, câu hỏi quan trọng nhất hiện nay không nằm ở tên gọi mà nằm ở cách mô hình ấy sẽ được tổ chức, điều hành và đánh giá hiệu quả trong thực tế.
Đây cũng là vấn đề đang thu hút sự chú ý của nhiều nhà quan sát. Nếu nhìn lại quá trình phát triển của Việt Nam từ sau thời kỳ Đổi Mới năm 1986, có thể thấy nhà nước Việt Nam đã chọn con đường được gọi là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tức là kết hợp giữa cơ chế thị trường với các mục tiêu xã hội và vai trò điều tiết của chính quyền. Trong nhiều thập niên qua, mô hình này được cho là đã góp phần duy trì đà tăng trưởng kinh tế, giảm tỷ lệ nghèo khó và mở rộng quan hệ hội nhập với nền kinh tế thế giới.
Tuy nhiên, khi khái niệm “phường, xã xã hội chủ nghĩa” được đưa ra, nhiều người đặt vấn đề liệu đây có phải là một mô hình quản trị hoàn toàn mới hay chỉ là một cách gọi khác cho những mục tiêu vốn đã được đề cập từ lâu như nâng cao phẩm chất đời sống, xây dựng đô thị văn minh, mở rộng phúc lợi xã hội và cải thiện các dịch vụ công cộng.
Ở góc độ điều hành địa phương, bất cứ mô hình thí điểm nào cũng có thể mang lại giá trị nếu nó tạo ra những tiêu chuẩn mới về giáo dục, y tế, an sinh xã hội, môi trường sống và hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, từ góc nhìn của người dân, điều được quan tâm thường là những vấn đề rất cụ thể: lợi tức có khá hơn hay không, các dịch vụ công cộng có thuận tiện hơn hay không, thủ tục hành chánh có minh bạch hơn hay không, và phẩm chất đời sống có thật sự được cải thiện hay không.
Thực tế cho thấy, giá trị của một mô hình không được quyết định bởi khẩu hiệu hay tên gọi mà bởi kết quả cuối cùng mà người dân cảm nhận được. Nếu các địa phương được chọn thí điểm có thể tạo ra môi trường sống tốt hơn, các dịch vụ công cộng hữu hiệu hơn và nhiều cơ hội phát triển hơn cho cư dân, mô hình ấy sẽ nhận được sự đồng tình bất kể nó mang tên gì. Ngược lại, nếu những thay đổi chỉ dừng lại ở hình thức hoặc khái niệm, các câu hỏi và tranh luận chắc chắn sẽ còn tiếp tục kéo dài.
NGƯỜI QUAN SÁT
