Mới đây, “ông lớn” xăng dầu Petrolimex báo lỗ nặng đã làm nóng dư luận, khi thị trường năng lượng Việt Nam bộc lộ nhiều bất ổn sâu xa phía sau những con số giá cả tưởng như đơn thuần…
Ngày 6 tháng 5 năm 2026, tin từ doanh nghiệp đầu mối xăng dầu lớn nhất Việt Nam – Petrolimex về tình trạng “lỗ nghìn tỷ” trong quý I đã làm dấy lên nhiều tranh luận liên quan đến cấu trúc thị trường năng lượng và vai trò điều hành của nhà nước.
Theo bản báo cáo công bố, doanh nghiệp này đang chịu áp lực chi phí tăng vọt do biến động chưa từng thấy của giá dầu thế giới trong khoảng thời gian từ cuối tháng 2 đến tháng 4 năm 2026.
Cụ thể, kể từ khi xung đột quân sự giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran bùng nổ ngày 28 tháng 2 năm 2026, thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào tình trạng biến động dữ dội. Giá xăng thành phẩm RON95 trong tháng 3 có lúc vọt lên khoảng 170 Mỹ kim một thùng, tương đương mức tăng hơn 220% so với tháng trước đó. Trong khi đó, dầu diesel (DO 50ppm) còn leo cao hơn, có lúc chạm mức 292 Mỹ kim một thùng, tăng hơn 300% so với mặt bằng giá trước đó.
Điều đáng nói là đà tăng này xảy ra trong thời gian rất ngắn, tạo nên một cú sốc kép đối với các doanh nghiệp đầu mối. Một mặt, chi phí nhập cảng cùng các khoản phụ phí như vận chuyển, bảo hiểm tăng mạnh; mặt khác, giá bán lẻ trong nước lại bị kiểm soát, khiến phần lời bị co hẹp đến mức gần như không còn. Khi giá thế giới tăng cao, doanh nghiệp buộc phải nhập hàng với giá đắt để bảo đảm nguồn cung theo yêu cầu về an ninh năng lượng, nhưng lại không thể chuyển ngay toàn bộ chi phí đó sang người tiêu thụ.
Trong tháng 3 năm 2026, khi nguồn cung từ các đầu mối nhỏ suy giảm vì lo sợ thua lỗ, áp lực dồn lên Petrolimex càng nặng. Sản lượng xuất bán của doanh nghiệp này đạt hơn 1,13 triệu mét khối/tấn, tăng mạnh so với tháng trước cũng như cùng kỳ năm trước. Điều đó có nghĩa là càng bán nhiều, rủi ro tài chánh càng lớn, trong bối cảnh giá nhập cao và thị trường biến động khó lường.
Đáng chú ý, từ cuối tháng 3 sang tháng 4 năm 2026, thị trường lại đổi chiều rất nhanh. Giá xăng RON95 giảm mạnh từ mức đỉnh 170 Mỹ kim một thùng xuống còn khoảng 124 Mỹ kim một thùng vào ngày 21 tháng 4; dầu diesel cũng giảm sâu tới 140 Mỹ kim so với mức cao nhất. Sự đảo chiều bất ngờ này khiến các lô hàng nhập với giá cao trước đó trở thành gánh nặng tồn kho, tiếp tục kéo dài tình trạng thua lỗ.
Diễn biến này phản ánh một nghịch lý của thị trường năng lượng toàn cầu trong năm 2026. Dù căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang, giá dầu lại có những đợt giảm mạnh bất thường, cho thấy thị trường không chỉ phản ứng với rủi ro trước mắt mà còn chịu ảnh hưởng bởi những dự đoán về tương lai. Điều này khiến việc ước đoán trở nên khó khăn, và các doanh nghiệp đầu mối như Petrolimex trở thành lớp đệm phải gánh chịu phần lớn biến động.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở yếu tố thị trường. Câu chuyện lỗ nghìn tỷ còn đặt ra câu hỏi về cơ chế điều hành giá xăng dầu Việt Nam. Khi nhà nước vừa buộc doanh nghiệp bảo đảm nguồn cung, vừa kiểm soát giá bán để giữ ổn định kinh tế, thì phần rủi ro gần như dồn hết sang phía doanh nghiệp. Đây là một mô hình nửa thị trường, nửa điều tiết, trong đó lợi nhuận không hoàn toàn theo quy luật thị trường, nhưng rủi ro lại mang tính thị trường rất cao.
Xăng dầu không chỉ là một mặt hàng kinh tế mà còn là yếu tố có tính chiến lược. Trong bối cảnh khu vực còn nhiều bất ổn, đặc biệt tại các tuyến hàng hải trọng yếu như Eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn dầu toàn cầu, bất cứ cú sốc nào cũng có thể lan nhanh vào nền kinh tế nội địa. Vì vậy, việc duy trì nguồn cung ổn định trở thành ưu tiên mang tính an ninh, có thể ví như công tác tiếp vận trong quân sự.
Nhưng cũng chính tại điểm này, một nghịch lý khác xuất hiện. Nếu doanh nghiệp liên tục phải gánh lỗ để bảo đảm an ninh năng lượng, thì về lâu dài, cả hệ thống sẽ suy yếu. Không có một lực lượng tiếp vận nào có thể duy trì sức chịu đựng nếu liên tục thua lỗ mà không được điều chỉnh lại. Điều đó đặt ra nhu cầu cấp bách phải cải tổ cơ chế giá cả, dự trữ và phân chia rủi ro giữa nhà nước và doanh nghiệp.
Từ câu chuyện của Petrolimex, có thể thấy thị trường xăng dầu Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ. Hoặc tiếp tục duy trì cơ chế điều hành hiện tại với những cú sốc lặp lại, hoặc tiến tới một mô hình minh bạch hơn, nơi giá cả phản ánh đúng chi phí và rủi ro được phân bổ hợp lý. Trong một thế giới ngày càng bất ổn, năng lượng không còn là vấn đề thuần túy kinh tế, mà còn là phép thử đối với khả năng điều hành của cả một quốc gia. Và những con số lỗ nghìn tỷ hôm nay, xét cho cùng, chỉ là phần nổi của một bài toán lớn hơn rất nhiều.
NGƯỜI QUAN SÁT
