Hơn 70.000 người tràn vào Ceuta chỉ trong hai ngày cuối tháng 7, đẩy vùng lãnh thổ Tây Ban Nha tại Bắc Phi vào khủng hoảng di cư nghiêm trọng. Đến nay, Thủ tướng Pedro Sánchez yêu cầu Morocco giải thích về sự thất bại trong kiểm soát biên giới…
Khủng hoảng di cư tại Ceuta, một thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm sát Morocco ở Bắc Phi, bắt đầu bùng lên trong hai ngày 30 và 31/7/2026, khi hơn 70.000 người bất ngờ tìm cách vượt biên vào lãnh thổ Tây Ban Nha. Ceuta chỉ có dân số khoảng 84.000 người, nên một dòng người với quy mô gần bằng toàn bộ dân số địa phương tràn vào trong thời gian rất ngắn đã tạo ra sức ép đặc biệt lớn cho hệ thống biên phòng, cảnh sát và cơ sở tiếp nhận di dân.
Theo chánh phủ Tây Ban Nha, trong vòng chưa đầy 24 giờ sau khi cuộc vượt biên xảy ra, khoảng 50.000 người đã được đưa trở lại Morocco; sau 72 giờ, con số này lên tới khoảng 63.000 người, tức hơn 90% số người đã vượt qua biên giới. Madrid cho biết việc đưa một số lượng lớn người trở lại nhanh như vậy không thể thực hiện được nếu không có sự phối hợp của chánh quyền Morocco. Những nguồn tin sau đó cho biết tổng số người tìm cách vào Ceuta trong đợt này được ước tính trên 70.000 người, trong khi hàng ngàn người vẫn còn mắc kẹt tại vùng lãnh thổ nhỏ bé này.
Tuy nhiên, câu chuyện không dừng lại ở việc có bao nhiêu người đã vượt biên. Theo Reuters, một báo cáo của cảnh sát Tây Ban Nha cho rằng trong lúc dòng người đạt cao điểm vào ngày 30/7, lực lượng an ninh Morocco tại khu vực biên giới ít hơn thường lệ và không có nỗ lực đáng kể để giải tán đám đông. Báo cáo dựa trên hình ảnh vệ tinh, các đoạn video được công khai và lời khai của những người di cư. Một số người khai rằng họ được lực lượng an ninh Morocco hướng dẫn hoặc cho phép tiến về khu vực biên giới. Tuy nhiên, báo cáo này không xác định được cá nhân cụ thể nào đã ra lệnh, đồng thời cũng không đưa ra bằng chứng độc lập đủ để chứng minh chánh quyền Morocco đã chỉ đạo cuộc vượt biên. Về sau, những tài liệu được giải mật còn cho thấy cơ quan tình báo Tây Ban Nha đã cảnh báo cả Madrid lẫn phía Morocco một ngày trước cuộc tràn biên giới rằng đang có những lời kêu gọi trên mạng xã hội về một cuộc vượt biên tập thể.
Ngày 3/9, phát biểu trước Quốc hội Tây Ban Nha, Thủ tướng Pedro Sánchez cho biết Madrid không nhận được bằng chứng chắc chắn từ các cơ quan ngoại giao, tình báo, Ủy ban Âu Châu hay bất cứ tổ chức quốc tế nào để có thể kết luận Morocco đã lên kế hoạch hoặc tổ chức cuộc tràn vào Ceuta. Ông cho rằng lực lượng an ninh Morocco đã để cho việc vượt biên diễn ra trong khoảng thời gian cao điểm kéo dài chừng 10 giờ, nhưng Tây Ban Nha vẫn chưa xác định được nguyên nhân là do lực lượng Morocco không hành động, hay vì họ không đủ khả năng kiểm soát tình hình.
Đến ngày 23/9, trong một cuộc phỏng vấn tại New York, ông Sánchez có giọng điệu cứng rắn hơn khi nói Tây Ban Nha đang yêu cầu Morocco giải thích và có biện pháp khắc phục, bởi hệ thống kiểm soát biên giới đã thất bại. Đây là một điểm khác biệt đáng chú ý trong cách Madrid trình bày vụ việc: Tây Ban Nha chỉ trích hiệu quả kiểm soát biên giới của Rabat, nhưng vẫn chưa chính thức kết luận rằng chánh quyền Morocco cố tình tạo ra cuộc khủng hoảng. Điều này càng đáng chú ý sau khi các tài liệu tình báo mới được công bố cho thấy Madrid đã nhận được cảnh báo trước khi cuộc vượt biên xảy ra.
Phía Morocco đã bác bỏ những cáo buộc cho rằng Rabat có liên quan tới việc thúc đẩy làn sóng di cư. Bộ Ngoại giao Morocco tuyên bố không có bằng chứng chứng minh chánh quyền nước này đứng phía sau sự kiện, đồng thời đặt câu hỏi tại sao Tây Ban Nha vẫn tiếp tục đưa ra những cáo buộc khi chưa có đầy đủ dữ kiện xác thực. Rabat cũng nhấn mạnh tới quan hệ hợp tác về an ninh, kinh tế và di cư giữa hai nước, đồng thời cho rằng Morocco không muốn trở thành đối tượng bị sử dụng trong những cuộc tranh luận chánh trị nội bộ của Tây Ban Nha.
Trong lúc Madrid và Rabat còn tranh luận về nguyên nhân, hậu quả nhân đạo tại Ceuta vẫn tiếp tục. Ngày 18/9, cảnh sát chống bạo động Tây Ban Nha mở chiến dịch giải tỏa những khu vực bãi biển, nơi hàng ngàn người di cư đang phải ngủ ngoài trời. Reuters cho biết vào thời điểm đó, chánh quyền Tây Ban Nha ước tính khoảng 10.000 người vẫn còn ở Ceuta, trong khi các tổ chức thiện nguyện đưa ra những con số khác nhau. Một trung tâm tạm trú mới tại cảng chỉ có khả năng tiếp nhận khoảng 1.700 người trưởng thành là nam giới; trẻ vị thành niên phải được bố trí riêng. Một số tổ chức thiện nguyện ước tính khoảng 4.000 người vẫn phải ngủ ngoài trời trên bãi biển hoặc trên vỉa hè. Reuters cũng ghi nhận cảnh sát đã sử dụng dùi cui và bắn đạn cao su lên không trung khi xảy ra chen lấn, xô xát vì số chỗ tạm trú quá giới hạn.
Tình hình cũng tạo thêm áp lực cho chánh quyền địa phương. Việc một lượng lớn người di cư tập trung trong một vùng lãnh thổ có diện tích nhỏ đã dẫn tới những cuộc biểu tình gần như hằng ngày của một bộ phận cư dân Ceuta. Ngày 18/9, khi cảnh sát tiến hành giải tỏa các khu vực tập trung đông người, tình trạng chen lấn và xô xát xảy ra vì số chỗ tạm trú có hạn. Cảnh sát sau đó sử dụng dùi cui và bắn đạn cao su lên không trung trước khi tình hình được kiểm soát trở lại. Trong khi đó, các tổ chức thiện nguyện chỉ trích việc chuẩn bị của chánh phủ chưa đáp ứng được quy mô của dòng người còn ở lại. Những nguồn tin trong tháng 9 ước tính vẫn còn từ khoảng 5.000 tới 10.000 người ở Ceuta, tùy theo cách tính của từng cơ quan.
Vấn đề cũng đã lan rộng tới cấp độ Liên minh Âu Châu. Ceuta thuộc Tây Ban Nha và là lãnh thổ của Liên minh Âu Châu, dù có quy chế đặc biệt liên quan tới khu vực quan thuế và Schengen. Thư viện Hạ viện Anh đánh giá vụ hơn 70.000 người vượt vào Ceuta hồi tháng 7 đã làm nổi bật những lo ngại về an ninh tại biên giới bên ngoài của EU. Trong khi đó, Ủy viên EU đặc trách di cư Magnus Brunner cho rằng hình ảnh về cuộc khủng hoảng Ceuta đang tác động mạnh tới cuộc tranh luận về di cư tại Âu Châu. Reuters ngày 18/9 cũng cho biết ông Brunner nhận định làn sóng hơn 72.000 người vào Ceuta đã làm cuộc tranh luận về di cư tại Âu Châu nóng lên, trong lúc khoảng 12.000 người, gồm cả trẻ vị thành niên, được ước tính vẫn còn ở lại.
Một yếu tố quan trọng khác liên quan tới phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha ngày 8/7/2026. Theo cách giải thích của chánh phủ Sánchez, phán quyết này đã làm thay đổi cách áp dụng thủ tục trả ngay những người nhập cư bất hợp pháp, đặc biệt đối với những người đi vào Ceuta bằng đường biển hoặc bơi qua biên giới. Madrid cho biết sau phán quyết, họ đã tăng cường việc giám sát trên biển, bố trí thêm nhân viên, tàu tuần tra và chuẩn bị những biện pháp ngăn chặn mới tại khu vực Tarajal. Trong những ngày đầu của cuộc khủng hoảng, các giới chức Tây Ban Nha cũng cho rằng những đường dây đưa người có thể đã lợi dụng sự thay đổi về thủ tục pháp lý này để khuyến khích người di cư tìm cách vào Ceuta.
Hậu quả của cuộc tràn biên giới còn thể hiện qua con số tử vong. Trong lúc hàng chục ngàn người tìm cách vào Ceuta bằng đường bộ lẫn đường biển, ít nhứt hàng chục người đã thiệt mạng, nhiều người chết đuối trong lúc cố vượt qua vùng biển giữa Morocco và Ceuta. Những hình ảnh từ cuối tháng 7 cho thấy hàng ngàn người bơi về phía bờ biển Ceuta, trong khi lực lượng quân đội và cảnh sát Tây Ban Nha được tăng cường để ngăn chặn dòng người tiếp tục vượt qua. Reuters ngày 31/7 đưa tin lúc cao điểm đã có hơn 50.000 người vượt qua trong một ngày và chánh quyền Tây Ban Nha nói phần lớn trong số này sau đó đã quay trở lại Morocco.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp
