Iraq từ lâu đã duy trì mối quan hệ mật thiết với cả Iran lẫn Hoa Kỳ và thường xuyên rơi vào thế kẹt giữa hai cường quốc này. Hiện nay, khi hai đối tác lớn của mình đang trong tình trạng đối đầu trực diện, chính phủ Baghdad đang phải chịu áp lực ngày càng lớn từ phía Washington trong việc buộc phải chọn bên.
Washington yêu cầu Iraq phải giữ khoảng cách với Iran và kiềm chế các nhóm dân quân Iraq có liên hệ với Tehran — những lực lượng đứng sau các cuộc tấn công gần đây nhắm vào lợi ích của Mỹ tại đây. Để gây sức ép, Hoa Kỳ đã thực hiện một bước đi quyết liệt khi đình chỉ hợp tác an ninh và hỗ trợ tài chính cho các lực lượng an ninh Iraq, theo thông tin từ hai quan chức Iraq tiết lộ vào hôm thứ Hai.
Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ từ chối bình luận chi tiết về động thái này, nhưng khẳng định Washington đã yêu cầu chính phủ Iraq phải trấn áp các nhóm dân quân được Iran hỗ trợ, bao gồm cả những nhóm có mối liên hệ với các quan chức trong chính phủ Baghdad.
“Hoa Kỳ sẽ không dung thứ cho các cuộc tấn công nhắm vào lợi ích của Mỹ và kỳ vọng chính phủ Iraq thực hiện ngay lập tức mọi biện pháp để giải thể các nhóm dân quân thân Iran tại Iraq,” ông Tommy Pigott, Phó phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, cho biết trong một tuyên bố.
Việc đình chỉ hợp tác an ninh bao gồm cả việc dừng các hoạt động chống khủng bố chung nhắm vào các tổ chức như Nhà nước Hồi giáo (IS), cũng như các chương trình đào tạo và hỗ trợ khác cho quân đội Iraq.
Ngũ Giác Đài hiện chưa phản hồi các yêu cầu bình luận trước đó. Tuy nhiên, sau khi bài báo được đăng tải, cơ quan này đã gửi một thông cáo nêu rõ: “Chúng tôi liên tục đánh giá các khoản hỗ trợ an ninh dành cho các đồng minh và đối tác để đảm bảo chúng phù hợp với các ưu tiên của Hoa Kỳ.”
Trong bối cảnh cuộc xung đột giữa Mỹ – Israel với Iran nổ ra vào cuối tháng 2, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Baghdad, một căn cứ quân sự và một sân bay có hệ thống phòng không của Mỹ ở miền Bắc Iraq đã liên tục bị tấn công. Các nhóm dân quân do Iran hậu thuẫn đã lên tiếng nhận trách nhiệm về nhiều vụ việc, cho rằng đây là hành động đáp trả sau khi một cuộc không kích bắn trúng trụ sở của một nhóm dân quân và làm ba người thiệt mạng. Phía dân quân cáo buộc Hoa Kỳ và Israel đứng sau cuộc không kích đó.
Vào ngày 9 tháng 4, Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Christopher Landau đã triệu tập Đại sứ Iraq tại Washington, ông Nazar Al Khirullah, để lên án các vụ tấn công gần đây. Đáng chú ý là vụ hành hung xảy ra ngay gần các nhà ngoại giao Mỹ ở Baghdad. Bộ Ngoại giao Mỹ hôm thứ Ba cho biết các nhóm dân quân đã sử dụng nhiều máy bay không người lái (drone) trong cuộc tấn công đó.
Bài toán chính phủ mới
Việc thành lập chính phủ mới tại Iraq đang thu hút sự quan tâm đặc biệt từ cả Washington và Tehran.
Vào tháng 1, Tổng thống Trump đã đe dọa rút lại sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với Iraq nếu ông Nuri Kamal al-Maliki, một chính trị gia Shiite hàng đầu, trở lại ghế Thủ tướng. Ông al-Maliki lần đầu đắc cử Thủ tướng vào năm 2006 với sự ủng hộ của Mỹ, nhưng mối quan hệ này đã rạn nứt trong hai nhiệm kỳ của ông khi ông ngày càng có xu hướng thân cận với Iran.
Đáp trả lời đe dọa của ông Trump, ông al-Maliki tuyên bố trên mạng xã hội rằng người dân Iraq “kiên quyết bác bỏ sự can thiệp trắng trợn này của Mỹ.”
Ông Hussein Allawi, cố vấn an ninh của Thủ tướng Iraq Mohammed Shia al-Sudani, chia sẻ với tờ The New York Times hôm thứ Hai rằng Hoa Kỳ đã tạm dừng hỗ trợ cho các lực lượng an ninh Iraq cho đến khi một chính phủ mới được thành lập. Việc thành lập chính phủ có thể diễn ra trong vài ngày hoặc vài tuần tới, dù thời điểm chính xác vẫn chưa chắc chắn.
“Sự hợp tác và phối hợp là điều cần phải được duy trì,” ông Allawi nhấn mạnh.
Tuy nhiên, một quan chức Bộ Quốc phòng Iraq (yêu cầu giấu tên) cho biết việc Hoa Kỳ cắt viện trợ và hợp tác sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng lực hậu cần của không quân Iraq cũng như các chương trình huấn luyện quân sự.
Sự đan xen khó gỡ
Iraq là một trong số ít các quốc gia Ả Rập có đa số dân cư theo dòng Hồi giáo Shiite, tương đồng với Iran. Các đảng phái chính trị Shiite thân thiết với Tehran đã trở thành những phe phái quyền lực nhất trong chính phủ Iraq.
Các nhóm dân quân Shiite tại Iraq hình thành sau cuộc xâm lược của Mỹ năm 2003 để chống lại quân đội chiếm đóng, và một số nhóm đã được Iran huấn luyện và trang bị vũ khí. Sau này, các nhóm này đã tham gia liên minh do Mỹ dẫn đầu để chống lại IS và phần lớn được đặt dưới sự giám sát chính thức của lực lượng an ninh quốc gia. Tuy nhiên, nhiều nhóm cứng rắn vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà nước và duy trì quan hệ mật thiết với Iran.
Ông Ramzy Mardini, người sáng lập Geopol Labs, nhận định rằng các nhà lãnh đạo Iraq sẽ đối mặt với nguy cơ sụp đổ nhà nước nếu họ cố tình ép buộc các nhóm dân quân này rời đi vào lúc này.
“Vấn đề không đơn giản là thiếu ý chí hay năng lực — mà là ranh giới của chính nhà nước Iraq đang bị xóa nhòa,” ông Mardini phân tích. “Sự ép buộc của Mỹ dựa trên giả định sai lầm rằng chính phủ Iraq có thể hành động như một thực thể thống nhất và tự chủ. Nhà nước Iraq thực sự là gì khi các chủ thể vũ trang độc lập đã cắm rễ sâu bên trong nó? Đây là thực tế mà chính quyền Trump đã nhiều lần không nắm bắt được.”
Dấu hiệu rạn nứt trong quan hệ Mỹ-Iraq càng rõ nét khi Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Baghdad đưa ra cảnh báo vào thứ Hai về việc các nhóm dân quân thân Iran đang lên kế hoạch tấn công công dân và các mục tiêu liên quan đến Mỹ. Đại sứ quán đã đình chỉ toàn bộ dịch vụ lãnh sự và khuyến cáo công dân Mỹ không nên đến Iraq.
Ảnh hưởng từ Tehran
Việc Mỹ đình chỉ hỗ trợ diễn ra chỉ vài ngày sau chuyến thăm Iraq của Tướng Esmail Ghaani, chỉ huy lực lượng Quds thuộc Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Lực lượng Quds chịu trách nhiệm giám sát các hoạt động của Iran ở nước ngoài và hỗ trợ các nhóm dân quân đồng minh như Hezbollah ở Lebanon, Hamas ở Gaza và Houthi ở Yemen.
“Việc lựa chọn Thủ tướng hoàn toàn dựa trên quyết định của người Iraq,” ông Ghaani tuyên bố, đồng thời ám chỉ Hoa Kỳ khi nói rằng các bên bên ngoài, đặc biệt là “những kẻ tội phạm chống lại nhân loại”, không nên can thiệp vào công việc của Iraq.
Sau cuộc xâm lược và chiếm đóng của Mỹ năm 2003 — sự kiện đã châm ngòi cho một cuộc nội chiến — Iraq vẫn mang trong mình những vết sẹo sâu sắc và tình trạng bất ổn triền miên. Quốc gia này chưa bao giờ thực sự đạt được sự ổn định hoàn toàn. Sự can thiệp của Mỹ đã để lại một nhà nước Iraq yếu ớt, dễ bị tổn thương trước các cường quốc trong và ngoài khu vực vốn luôn tìm cách theo đuổi tham vọng địa chính trị riêng.
Nhưng thực tế cho thấy, chính Iran mới là bên chứng tỏ được sự nhạy bén nhất trong việc lấp đầy khoảng trống quyền lực mà Mỹ để lại sau khi lật đổ Saddam Hussein, từ đó xác lập tầm ảnh hưởng sâu rộng bên trong lòng Iraq.
Nguồn nytimes
