Trần Củng Sơn
Sáng Chủ Nhật 24-8-2026 từ Quận Cam tôi ghé thăm Vườn Truyền Thống Việt – Vienamese Heritage Garden 1499 đường Robert Ave thành phố San Jose. Khung cảnh yên tĩnh, ba cột treo cờ Hoa Kỳ, cờ California và cờ vàng ba sọc đỏ chờ gió để tung bay.
Bệ đài nơi đặt tượng hai chiến sĩ Việt Nam và Hoa Kỳ trống trơn vì mấy tháng trước, đêm khuya kẻ gian đã vào trong vườn dùng xe và cần cẩu kéo bức tượng người lính Việt Nam Cộng Hòa mang đi rồi quăng xuống một hố đất không xa. Cảnh sát tìm được bức tượng đồng rồi sau đó phải chở tượng bị hư hại về cho điêu khắc gia ở Nam Cali để sửa chữa.
Phía góc phải của Vườn Truyền Thống Việt nhìn từ bên ngoài còn sót lại mấy trụ xi măng, nơi đây từng là Hồ Sen, cơ bản đã hoàn thành với hệ thống nước và đèn , chi phí xây cất khoảng 300 ngàn mỹ kim; nhưng cơ quan quản lý công viên của thành phố đã ra lệnh lấp đi với lý do là vào thời hạn hán, để tiết kiệm nước.
Trên cổng vườn phía trước, hàng chữ Vườn Truyền Thống Việt đã bay mất, chỉ còn hàng chữ nằm mặt sau mà khách phải vào bên trong mới nhìn thấy nó.
Hai bãi cỏ của Vườn khi mới khởi công xây thì xanh tươi nay đã khô héo, mấy chục cây hoa đào nở vào mùa Xuân thì hiện giờ kém vẻ tốt tươi. Hàng rào sắt bao quanh vườn, cổng khóa, khách chỉ có thể di bộ trên bãi xi măng có những chỗ đậu xe. Phía bên phải trong Vườn Việt. có mấy luống rau mà người ta gọi là Vườn Rau.
Ngược dòng thời gian, thập niên 1980 – 1990 thành phố San Jose cấp cho cộng đồng Việt Nam một mảnh đất nhỏ nằm trên đường Capitol Express Way để đặt cột cờ Việt Nam Cộng Hòa cùng cờ Mỹ, làm nơi tụ họp chào cờ mỗi khi có lễ. Sau đó, thành phố San Jose cấp cho 4 mẫu đất nằm trong công viên Kelly Park, tức là địa điểm của Vườn Truyền Thống Việt hiện tại.
Con trai của doanh nhân Lê Văn Bá ( đã mất ), người thành lập công ty Lee’s Sandwiches; là ông Lê Văn Hướng ( đã mất ) lúc đầu làm Chủ tịch Hội Truyền Thống Việt mới mục đích là xây dựng một vườn mang chất truyền thống văn hóa cho cộng đồng Việt Nam tại San Jose. Sau đó ông Hướng mời bác sĩ Nguyẽn Xuân Ngãi làm chủ tịch Hội này.
Khoảng thời gian cuối thập niên 1990, đầu thập niên 2000, thì Hội Truyền Thống Việt sinh hoạt rất sôi nổi, tổ chức những buổi vinh danh nhân tài gốc Việt ở khắp đất nước Hoa Kỳ.
Báo chí Việt Nam ở San Jose viết những bản tin nói về dự án Vườn Truyền Thống Việt có những nhân vật tiếng tăm giàu có sẵn sàng hỗ trợ tài chánh như “Tỉ phú” Trung Dung- người đã bán công ty điện tử với giá bạc tỉ mỹ kim, doanh nhân Lê Văn Bá, Công ty Rác Waste Solutions California, Công ty Lịch Hương Quê…
Một bản thiết kế của Vườn Truyền Thống Việt được đưa ra có cổng tam quan, 3 cột cờ, hồ sen, Chùa Một Cột, Tháp Thiên Mụ…
Nhưng thực tế là đến năm 2005, thành phố San Jose đặt điều kiện với Hội Truyền Thống Việt là phải đóng góp 500 ngàn mỹ kim vào dự án xây Vườn Truyền Thống Việt. Nếu không có tiền thì thành phố San Jose sẽ thu hồi mảnh đất 4 mẫu mà họ đã hứa cấp cho cộng đồng Việt Nam.
Nhìn qua nhìn lại chẳng có ai đóng góp, cho nên Bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi- Chủ tịch Hội Truyền Thống Việt lúc đó, bèn bán ngôi nhà của ông ở thành phố Los Altos Hill để lấy tiền đóng vào cho thành phố San Jose mà giữ được 4 mẫu đất để tạo dựng nên Vườn Truyền Thống Việt.
Theo thỏa thuận thì Hội Truyền Thống Việt phải bỏ ra 50% tiền rồi chính quyền thành phố San Jose, tiểu bang California tài trợ 50% chi phí xây dựng Vườn Truyền Thống Việt.
Khoảng năm 2012 thì Hội Truyền Thống Việt đảm nhận việc xây dựng Vườn Truyền Thống Việt San Jose. Vì hệ thống quản trị hành chánh vốn chậm trễ và quan liêu- đặc tính chung của mọi chinh quyền trên quả đất này- cho nên việc xây dựng Vườn gặp rất nhiều trở ngại.
Thí dụ thành phố San Jose cử nhân viên đến kiểm tra cái cổng tam quan của Vườn, mọi việc ổn thỏa và Hội xây gạch bao quanh cột cổng; nhưng sau đó thì thành phố cho biết là nhân viên kiểm tra kia làm không đúng thủ tục cho nên họ cử nhân viên khác đến kiểm ra lần nữa. Và Hội phải dở ra từng viên gạch để nhân viên xem xét, rồi sau đó xây gạch lại, làm tốn tiến và tốn thời gian.
Trong hợp đồng thuê mướn công ty xây dựng có điều khoản rằng sau khi họ đã thực hiện những phần xây dựng, mà Hội chậm trả tiền thì Hội phải đền bù 3000 mỹ kim cho một ngày.
Lỳ do là công ty xây xong thì phải chờ nhân viên thành phố đến để kiểm nghiệm, rồi mời trả tiền; mà thủ tục hành chánh chậm chạp khiến việc trả tiền chậm trễ. Một ngày nọ Bác sĩ Ngãi cho biết công ty xây dựng bắt phải đền bù số tiền 300 ngàn mỹ kim vì chậm trễ thanh toán tiền. Hội Truyền Thống Việt phải năn nỉ rồi trả một nữa số tiền phạt.
Tổng cộng số tiền mà Hội Truyền Thống Việt đã chi ra cho việc xây dựng Vườn Truyền Thống Việt là 1 triệu 100 ngàn mỹ kim, đây là tiền cá nhân cũa bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi vì chẳng có ai đóng góp cả.
Khi Hội Truyền Thống Việt xây dựng xong phần cơ bản của Vườn Truyền Thống Việt gồm bãi đậu xe, bãi cỏ, hàng cây hoa đào, cổng tam quan, hệ thống điện và nước, hàng rào, ba cột cờ, hồ sen rồi làm lễ khánh thành rồi bàn giao cho thành phố San Jose.
Những dự án xây dựng như trong bản thiết kế ban đầu thì Hội Truyền Thống Việt đã không còn khả năng tài chánh để thực hiện.
Tính đến thời điểm đó thì Hội Truyền Thống Việt đã chi khoản 1 triệu 100 ngàn mỹ kim, số tiền này thực ra là tiền của cá nhân bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi- Chủ tịch Hội.
Giá tri phần xây dựng cơ bản của Vườn Truyền Thống Việt ước tính hơn 2 triệu mỹ kim.
Cũng cần kể thêm là Vườn Truyền Thống Việt nằm ở vị trí hẻo lánh gần khu đất mà người vô gia cư cắm lều cho nên thường xảy ra phá hoại. Kẻ gian cắt lấy những vật liệu làm bằng đồng để bán kiếm tiền. Một đêm khuya kẻ gian đã cắt bỏ ống dẫn nước bằng đồng từ ngoài đường vào trong Vườn Việt khiến nước phun lên trời và nhà chức trách đã khóa nước .
Chính cá nhân tôi lúc đó lo chăm sóc bãi cỏ phía trước của Vườn Việt phải tìm người mua ống dẫn nước bằng đồng cũ mà thay thế để dẫn nước vào Vườn, có nước mà tưới cho bãi cỏ.
Kể lại chi tiết này để mọi người suy luận rằng kẻ gian phá hoại hay vì để lấy kim loại đồng mà bán kiếm tiền?
Thứ Bảy ngày 5 tháng 9 năm 2026, tại Vườn Truyền Thống Việt có làm lễ chào cờ và cũng kỷ niệm sớm 25 năm ngày 11/9 bọn khủng bố đánh phá nước Mỹ; có cả Thị trưởng Matt Mahan tới dự. Nhưng Bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi không nhận được lời mời tham dự dù ông là người đã bỏ công sức và tiền bạc để góp phần xây dựng nên Vườn Truyền Thống Việt. Không chỉ riêng lần này, những lần chào cờ Thứ Bảy đầu tháng thì người ta cũng quên không mời ông.
Sáng sớm Chủ nhật 24 tháng 8 năm 2026, tôi mời bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi- ra Vườn Truyền Thống Việt để quay đoạn Music Video cho bài hát Con Đường Việt Nam Mong Chờ sáng tác Trần Chí Phúc.
Cảnh Vườn Truyền Thống Việt với Cổng Tam Quan, Ba Cột Cờ trong đó có lá quốc kỳ Việt Nam Cộng Hòa mà theo điều lệ lúc xây dựng Vườn Truyền Thống Việt là vĩnh viễn không được thay đổi.
Bác sĩ Ngãi bồi hồi ngồi trên tảng đá ngắm nhìn Vườn. Tôi nói với ông rằng anh đã bỏ ra hơn mọt triệu mỹ kim, xin anh góp thêm tiền để xây dựng một tượng đài thuyền nhân trong Vườn này.
Nên biết rằng trên đất nước Hoa Kỳ chưa có địa phương nào mà xây dựng được tượng đài thuyền nhân trên mảnh đất công do chính quyền quản trị. Ở San Jose thì có tượng đặt trong một nhà thờ, ở Quận Cam thì đặt trong nghĩa trang Peek Family- là đất tư. Trong khi đó tại nước Canada thì có những tượng thuyền nhân đặt nơi đất công cộng như Tượng Mẹ Bồng Con ở thủ đô Ottawa, ở Calgary, ở Vancouver…
Cho nên Vườn Truyền Thống Việt – Vietnamese Heritage Garden là đất công cộng nằm trong Kelle Park thuộc thành phố San Jose- là nơi tốt đẹp nhất để đặt tượng đài thuyền nhân Việt Nam.
Cũng nên nói thêm rằng bác sĩ Ngãi là một thuyền nhân, cá nhân tôi cũng là thuyền nhân, và nhiều thuyền nhân Việt Nam khác hiện sinh sống tại thành phố San Jose rất thành công về đời sống.
Cho nên chúng tôi là những thuyền nhân ấp ủ xây dựng nên một Tượng Đài Thuyền Nhân đặt trong Vườn Truyền Thống Việt. Vài năm nữa thế hệ thuyền nhân Việt Nam sẽ già đi và qua đời, nếu bây giờ không thực hiện được thì mãi mãi sẽ không có.
Nghe tôi đề nghị rằng hoặc là bác sĩ Ngãi đóng góp số tiền lớn để Ban Xây Dựng Tượng Đài Thuyền Nhân Trong Vườn Truyền Thống Việt vận động quyên góp thêm tài chánh; hoặc là một mình ông bỏ ra số tiền trọn gói để thưc hiện tượng đài vì ông đã từng bỏ ra 1 triệu 100 ngàn mỹ kim cho Vườn Việt.
Ông hỏi tôi rằng cần biết chi phí xây dựng gồm đúc tượng thuyền nhân, bệ đài và tổng chi phí là bao nhiêu? Và tôi đang tìm kiếm những điêu khắc gia và người đúc tượng để hỏi giá cả.
Hôm nay ngày 11 tháng 9 năm 2026, nước Mỹ kỷ niệm 25 năm ngày đau buồn bị bọn khủng bố đánh phá Tháp Đôi New York và Ngũ Giác Đài gây nên mấy ngàn người chết và Nước Mỹ từ ngày đó đã thay đổi rất nhiều.
Tôi viết về dự án xây dựng tượng đài thuyền nhân trong vườn truyền thống Việt với niềm hi vọng nó sẽ được hoàn thành sớm và cũng nói lên điều công bằng là cảm ơn sự đóng góp tài chánh và công sức của bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi để có nên Vườn Truyền Thống Việt San Jose.
Dự án Tượng Đài Thuyền Nhân trong Vườn Truyền Thống Việt không thể thiếu bác sĩ Nguyễn Xuân Ngãi. Mong là mọi điều sẽ diễn ra tốt lành, hanh thông- để ghi dấu lịch sử bi tráng của thuyền nhân- lớp người tị nạn tạo nên Cộng Đồng Việt Nam Hải Ngoại Tự Do!
California ngày 11 tháng 9 năm 2026
