ASEAN và Trung Quốc vẫn chưa thể hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử tại Biển Đông (COC), mặc dầu đã trải qua nhiều năm thương thuyết. Trong khi những bất đồng về chủ quyền và luật pháp quốc tế vẫn chưa tìm được giải pháp, Bắc Kinh lại liên tiếp đề cao những thành quả thương mại lên tới hàng ngàn tỷ Mỹ kim. Phải chăng kinh tế đang tiến nhanh, còn bài toán an ninh tại Biển Đông vẫn giậm chân tại chỗ?…
Hội nghị thượng đỉnh ASEAN tại Manila ngày 16 tháng 11 năm 2026 kết thúc với một thực tế đáng chú ý: mặc dầu đã đạt được một số tiến triển đáng kể, ASEAN và Trung Quốc vẫn không thể hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử tại Biển Đông (COC) như mong đợi.
Cụ thể tại Hội nghị thượng đỉnh, vấn đề Biển Đông một lần nữa trở thành đề tài nhạy cảm trong quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc. Trước đó, Phi Luật Tân, quốc gia đảm nhiệm chức Chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2026, từng đặt mục tiêu thúc đẩy việc hoàn tất COC ngay trong năm nay. Tuy nhiên, mục tiêu ấy đã không thành tựu. Ngày 15 tháng 11, Ngoại trưởng Phi Luật Tân Maria Theresa Lazaro xác nhận các cuộc thương thuyết sẽ tiếp tục được chuyển sang năm 2027, khi Singapore đảm nhận chức Chủ tịch ASEAN.
Theo bà Lazaro, khoảng 80% nội dung trong dự thảo COC đã đạt được sự đồng thuận tạm thời giữa các bên. Đây là một bước tiến đáng kể so với tỷ lệ khoảng 50% trước đây. Trong năm 2026, Phi Luật Tân đã thúc đẩy tổ chức chín vòng thương thuyết cùng hai cuộc họp cấp viên chức cao cấp, với nhịp độ thảo luận gần như mỗi tháng một lần. Tuy nhiên, con số 80% không có nghĩa là văn kiện đã gần hoàn tất về mặt thực chất. Những vấn đề quan trọng nhất, vốn quyết định hiệu lực và giá trị thực tiễn của thỏa thuận, vẫn chưa được giải quyết.
Một trong những bất đồng lớn nhất là COC có mang tính ràng buộc pháp lý hay không. Nếu chỉ dừng lại ở một văn kiện có tính cách chính trị hoặc những lời cam kết tự nguyện, khả năng buộc các bên tuân hành những nguyên tắc đã đồng ý sẽ rất giới hạn. Trái lại, nếu COC được xây dựng thành một thỏa thuận có giá trị pháp lý, các quốc gia tham gia có thể phải gánh chịu những nghĩa vụ cụ thể hơn, thậm chí phải tiến hành thủ tục phê chuẩn theo luật lệ trong nước. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với những quốc gia đang có tranh chấp chủ quyền và thường xuyên phải đối diện với các vụ đụng độ, căng thẳng trên biển.
Ngoài vấn đề ràng buộc pháp lý, phạm vi địa lý được áp dụng trong COC cũng là một điểm gây tranh cãi. Một bộ quy tắc chỉ có giá trị thực chất khi xác định minh bạch khu vực áp dụng, những hành vi nào bị điều chỉnh và trách nhiệm của mỗi bên ra sao. Nếu ranh giới địa lý không được xác định rõ ràng, hoặc cách diễn giải các điều khoản có thể đem lại lợi thế cho một bên, văn kiện rất dễ trở thành nguyên nhân phát sinh thêm bất đồng, thay vì là phương tiện ngăn ngừa xung đột.
Theo những tin tức do Associated Press và Channel NewsAsia phổ biến, các vấn đề còn tồn đọng cũng bao gồm cách định nghĩa một số thuật ngữ nhạy cảm và những điều khoản liên quan đến phạm vi hoạt động của các bên. Trung Quốc và một số quốc gia thành viên ASEAN có quyền lợi cũng như quan điểm khác nhau trong việc xây dựng bộ quy tắc. Trong khi đó, những quốc gia trực tiếp có tranh chấp với Trung Quốc như Việt Nam, Phi Luật Tân, Mã Lai và Brunei đều có lý do chính đáng để quan tâm đến từng câu chữ trong văn kiện này.
Một điểm đã đạt được sự đồng thuận tạm thời là mối liên hệ giữa COC với Tuyên bố về ứng xử của các bên tại Biển Đông năm 2002 (DOC). Theo Ngoại trưởng Lazaro, DOC sẽ là nền tảng để xây dựng COC, trong khi văn kiện mới sẽ bổ sung những quy định cụ thể và thực chất hơn nhằm hướng dẫn cách hành xử của các bên. COC cũng được định hướng trở thành một cơ chế thúc đẩy hợp tác hàng hải và quản lý những bất đồng, chứ không phải là văn kiện có nhiệm vụ giải quyết các tranh chấp chủ quyền lãnh thổ.
Tại hội nghị ở Manila, Tổng thống Phi Luật Tân Ferdinand Marcos Jr. nhấn mạnh cam kết của ASEAN và Trung Quốc đối với luật pháp quốc tế, sự tôn trọng lẫn nhau và việc giải quyết tranh chấp bằng các biện pháp hòa bình. Ông đặc biệt lưu ý rằng COC phải phù hợp với luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS). Đây là nguyên tắc hết sức quan trọng, bởi UNCLOS chính là khuôn khổ pháp lý quốc tế quy định quyền lợi và nghĩa vụ của các quốc gia trên biển. Một bộ quy tắc ứng xử muốn có giá trị lâu dài không thể đứng ngoài những nguyên tắc căn bản ấy.
Đối với Việt Nam, tiến trình xây dựng COC có ý nghĩa trực tiếp đối với môi trường an ninh và vấn đề chủ quyền tại Biển Đông. Việt Nam có những quyền lợi thiết yếu trong việc bảo đảm tự do hàng hải, hàng không, các hoạt động kinh tế hợp pháp và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên căn bản luật pháp quốc tế. Vì vậy, điều quan trọng không phải chỉ là COC được ký kết vào lúc nào, mà chính là nội dung văn kiện có bảo đảm được những nguyên tắc công bằng, minh bạch và có khả năng thi hành hay không.
Một COC được ký kết thật nhanh nhưng không có cơ chế giám sát, thiếu tính ràng buộc hoặc chứa đựng những điều khoản mơ hồ thì khó có đủ sức ngăn chặn các hành vi làm gia tăng căng thẳng. Trái lại, một văn kiện được soạn thảo chặt chẽ, phù hợp với UNCLOS và bảo đảm những quyền lợi chính đáng của các quốc gia ven biển sẽ góp phần tạo dựng một môi trường ổn định hơn cho toàn vùng. Đây cũng là lý do Việt Nam cùng các quốc gia ASEAN cần duy trì sự đoàn kết trong tiến trình thương thuyết, tránh để những khác biệt về quyền lợi kinh tế làm suy yếu lập trường chung.
Trong khi hồ sơ Biển Đông vẫn chưa tìm được lối thoát, Trung Quốc lại cho thấy quyết tâm củng cố quan hệ kinh tế với ASEAN. Phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN – Trung Quốc lần thứ 29 ngày 16 tháng 11, Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường ca ngợi những thành quả hợp tác giữa đôi bên trong năm năm qua là “phi thường”. Ông cho biết kim ngạch mậu dịch hai chiều giữa Trung Quốc và ASEAN đã vượt mức 1.000 tỷ Mỹ kim trong năm 2025, tăng 20,1% so với năm 2021. Tổng số vốn đầu tư hai chiều cộng dồn cũng đã vượt 500 tỷ Mỹ kim.
Theo Reuters, ông Lý Cường nhận định rằng mặc dầu thế giới đang phải đối diện với chủ nghĩa đơn phương, chính sách bảo hộ mậu dịch và những cuộc xung đột địa chính trị, quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và ASEAN vẫn duy trì được đà phát triển mạnh mẽ. Nhà lãnh đạo Trung Quốc đồng thời kêu gọi đôi bên tiếp tục bảo vệ tự do mậu dịch, tăng cường hợp tác và mở rộng những lãnh vực kinh tế mới.
Ông Lý Cường cũng đề cập đến việc nâng cấp Khu vực thương mại tự do Trung Quốc – ASEAN phiên bản 3.0, những dự án hạ tầng giao thông như tuyến đường sắt Trung Quốc – Lào, đường xe lửa cao tốc Jakarta – Bandung tại Indonesia, cùng những lãnh vực hợp tác mới như kinh tế kỹ thuật số, kinh tế xanh và trí tuệ nhân tạo. Bắc Kinh muốn tận dụng mạng lưới sản xuất, mậu dịch và đầu tư tại Đông Nam Á để củng cố vị trí của mình trong chuỗi cung ứng khu vực, nhất là trong bối cảnh cuộc cạnh tranh kinh tế giữa các cường quốc ngày càng gay gắt.
Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. cũng nhìn nhận tầm quan trọng của sự hợp tác kinh tế giữa ASEAN và Trung Quốc. Tuy nhiên, ông đồng thời nhấn mạnh rằng những cam kết tôn trọng luật pháp quốc tế và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình phải được chứng minh bằng hành động cụ thể. Thông điệp này phản ảnh một thực tế mà nhiều quốc gia Đông Nam Á đang phải đối diện: Trung Quốc vừa là một đối tác mậu dịch quan trọng, vừa là quốc gia có tranh chấp chủ quyền với một số thành viên ASEAN.
Hai diễn biến tại Manila vì thế đã phơi bày một nghịch lý trong quan hệ khu vực. Trên mặt trận kinh tế, ASEAN và Trung Quốc ngày càng gắn bó, với kim ngạch mậu dịch và đầu tư đạt tới quy mô khổng lồ. Nhưng về phương diện an ninh, đặc biệt là vấn đề Biển Đông, lòng tin chiến lược vẫn chưa đủ để các bên vượt qua những bất đồng căn bản. Sự lệ thuộc kinh tế không đương nhiên đem lại đồng thuận về chủ quyền và luật pháp quốc tế. Nói cách khác, hàng ngàn tỷ Mỹ kim trao đổi thương mại không thể tự động xóa bỏ những tranh chấp về lãnh thổ, cũng không thể thay thế trách nhiệm tôn trọng luật pháp quốc tế.
Năm 2027, Singapore sẽ tiếp nhận chức Chủ tịch ASEAN và tiếp tục điều phối tiến trình thương thuyết COC. Ngoại trưởng Lazaro bày tỏ tin tưởng Singapore có thể đưa các cuộc thảo luận đến gần hơn với kết quả sau cùng. Tuy nhiên, nhiệm vụ này chắc chắn không dễ dàng, bởi những điều khoản khó khăn nhất vẫn còn đang chờ được giải quyết.
NGƯỜI QUAN SÁT/ tổng hợp


